Giải pháp đột phá "giải cứu" các đô thị khỏi ô nhiễm, vì một cộng đồng khỏe mạnh

Dự án Việt Nam Xanh 2025 với nhiều hoạt động xuyên suốt trong năm, từ các hội thảo, tọa đàm, talk show, đến các tour tham quan doanh nghiệp xanh, cuộc thi Thử thách sống xanh, giải chạy bộ, Ngày hội Việt Nam xanh… 

Đau đầu vì ô nhiễm không khí vẫn chưa giảm

Phát biểu tại Hội thảo "Giải pháp giảm ô nhiễm không khí đô thị", ông Trần Xuân Toàn - Phó Tổng Biên tập báo Tuổi Trẻ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định rõ nguyên nhân gây ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn để đưa ra các giải pháp và chính sách phù hợp.

"Không khí là nguồn tài nguyên quý giá, mỗi chúng ta có trách nhiệm gìn giữ nguồn tài nguyên này cũng như nước, khoáng sản, nếu không gìn giữ sẽ bị tác động ngay lập tức", ông Toàn nhấn mạnh.

Cũng theo ông Toàn, vấn đề ô nhiễm không khí từ lâu đã nhận được sự quan tâm lớn của xã hội. Tuy nhiên, thách thức hiện nay là cần phải "bắt mạch" một cách chính xác các nguồn gây ô nhiễm để có thể xây dựng những giải pháp căn cơ và hiệu quả. Ngoài ra, nhiều đơn vị đã và đang thực hiện các chương trình, sử dụng đa dạng kênh truyền thông để lan tỏa thông điệp về bảo vệ môi trường đến từng người dân.

Hai thành phố lớn nhất Việt Nam là Hà Nội và TP. HCM liên tục đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng, với các chỉ số đo lường thường xuyên vượt ngưỡng cho phép, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Còn tại TP. HCM, tình hình chất lượng không khí trong quý I và II năm 2025 diễn biến phức tạp khi thành phố ghi nhận hơn 65 ngày có mức độ ô nhiễm vượt chuẩn.

Đáng chú ý, vào lúc 8 giờ sáng ngày 14/1, chỉ số chất lượng không khí (AQI) tại TP. HCM đã chạm mức 194 - mức không tốt cho sức khỏe. Chỉ số này đã đưa TP. HCM xếp thứ 4 trong danh sách các thành phố lớn ô nhiễm nhất thế giới vào thời điểm đó, một thực trạng đáng báo động về mức độ phơi nhiễm của người dân với không khí bẩn.

Trong khi đó, Hà Nội tiếp tục là một trong những điểm nóng về ô nhiễm không khí của cả nước. Được biết, giá trị trung bình năm của nồng độ bụi mịn PM2.5 tại thủ đô là 47µg/m³, vượt gấp 1,8 lần so với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN 05:2023) là 25µg/m³.

Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2025, người dân Hà Nội đã phải sống chung với hơn 80 ngày có nồng độ PM2.5 ở ngưỡng "xấu" và "rất xấu". Vào những đợt ô nhiễm cao điểm, chỉ số AQI thường xuyên duy trì ở mức 200 - 250, gây ảnh hưởng nặng nề đến các hoạt động ngoài trời và sức khỏe của người dân. Tình trạng này đặc biệt trở nên trầm trọng vào mùa đông (kéo dài từ tháng 10 năm trước đến tháng 4 năm sau), do các yếu tố thời tiết bất lợi kết hợp với nguồn phát thải lớn khiến chất ô nhiễm khó khuếch tán.

Mỗi chiếc ô tô, xe máy chạy bằng xăng, dầu không chỉ là phương tiện đi lại mà còn là một nguồn phát thải di động. Mối nguy hiểm không chỉ đến từ khói xả trực tiếp mà còn từ bụi đường và các hạt siêu mịn sinh ra từ ma sát của má phanh. Được biết, một chiếc xe máy xăng đời cũ, không được bảo dưỡng định kỳ, có thể phát thải ra các chất độc hại như CO, HC, Nox và bụi mịn cao gấp 10 đến 20 lần so với một chiếc ô tô đời mới đạt tiêu chuẩn khí thải Euro 4 - 5. Sự chênh lệch khổng lồ này cho thấy những chiếc xe máy cũ kỹ chính là những "sát thủ" thầm lặng, ngày ngày đầu độc bầu không khí mà chúng ta đang hít thở. Ngoài ra, ô nhiễm không khí từ các cơ sở sản xuất sử dụng than làm nhiên liệu, không đạt quy chuẩn thiết bị xử lý khí thải, các trạng trại chăn nuôi sử dụng quá mức phân bón trong trồng trọt, nguy hiểm hơn từ đốt rác.

Ô nhiễm không khí đang âm thầm gây ra các bệnh nguy hiểm cho con người do tiếp xúc với thời gian dài như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bệnh ưng thư phổi, bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính,... Đặc biệt, đối với trẻ em có nguy cơ dễ nhiễm nhất vì tiếp xúc với không khí nhiều sẽ gây hại cho sự phát triển trí não, dẫn đến suy giảm nhận thức và vận động, đồng thời khiến trẻ có nguy cơ mắc bệnh mãn tính cao hơn sau này.

Hướng tới Luật Không khí sạch vì một cộng đồng khỏe mạnh

Trao đổi về các giải pháp cải thiện chất lượng không khí, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, chính sách Nông nghiệp và Môi trường đã đề xuất những chiến lược quan trọng như thông qua các chương trình định giá cacbon, sử dụng tín chỉ thay thế nhiên liệu hóa thạch và tín chỉ xe điện để kiểm soát ô nhiễm. Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng cần tập trung rà soát, tham mưu xây dựng những chính sách vĩ mô như Luật Không khí sạch, cùng các chính sách ưu đãi, hỗ trợ về tài chính.

Đồng thời, cần tăng cường kiểm kê, giám sát nguồn phát thải và ưu tiên nguồn lực để mở rộng hệ thống quan trắc môi trường. Các biện pháp vệ sinh môi trường cũng phải được thực hiện một cách thường xuyên, liên tục. Ngoài ra, phải siết chặt tiêu chuẩn khí thải đối với phương tiện giao thông cơ giới đường bộ và thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang phương tiện xanh.

TP.HCM đang đứng trước những thách thức và cơ hội mới trong mục tiêu chuyển đổi xanh, đặc biệt trong công tác quản lý chất lượng môi trường không khí, sau khi phạm vi quy mô của thành phố có sự thay đổi từ ngày 1/7.

Trong khuôn khổ hội thảo, bà Ngô Nguyễn Ngọc Thanh - Phó Chi cục trưởng Chi cục Bảo vệ Môi trường (Sở Tài nguyên và Môi trường TP. HCM) - chia sẽ trong thời gian qua, TP. HCM đã và đang triển khai quyết liệt các giải pháp nhằm kiểm soát ô nhiễm không khí. Cụ thể, thành phố đang thực hiện "Chương trình giảm ô nhiễm môi trường giai đoạn 2020-2030" và "Kế hoạch số 1558 về tăng cường kiểm soát ô nhiễm không khí trên địa bàn giai đoạn 2024-2025".

Với mục tiêu giảm 90% lượng ô nhiễm không khí tăng thêm từ các hoạt động giao thông vận tải; đảm bảo 100% các cơ sở sản xuất có hệ thống xử lý khí thải đạt quy chuẩn môi trường; và yêu cầu 100% cơ sở sản xuất thuộc đối tượng phải thực hiện quan trắc khí thải tự động, liên tục.

Để thực hiện mục tiêu đề ra, bà Thanh khẳng định rằng trong thời gian tới, các đơn vị liên quan sẽ tập trung vào nhiều giải pháp trọng tâm. Thành phố sẽ nỗ lực đẩy nhanh tiến độ các dự án đầu tư phát triển hạ tầng giao thông công cộng, đồng thời áp dụng lộ trình quy chuẩn khí thải nghiêm ngặt đối với xe ô tô và xe mô tô. Bên cạnh đó, TP. HCM sẽ tiếp tục tăng cường ngăn ngừa, kiểm soát ô nhiễm không khí từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ. Đặc biệt, thành phố yêu cầu các chủ đầu tư dự án có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường phải có trách nhiệm nghiên cứu và áp dụng những công nghệ, giải pháp kiểm soát khí thải tốt nhất hiện có.

Trương Quang