Kỷ niệm 115 năm Ngày Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước (5/6/1911 - 5/6/2026): 4 bài học sâu sắc cho hôm nay

Khát vọng lớn vì dân tộc

Sinh ra trong một gia đình khoa bảng, nguồn gốc nông dân, lớn lên trong cảnh cai trị hà khắc của thực dân Pháp và phong kiến Nam triều, Nguyễn Sinh Cung - Nguyễn Tất Thành sớm tiếp thu tinh thần phản kháng kẻ ngoại bang của quê hương Nghệ Tĩnh, có ý chí đuổi giặc cứu nước. Nhưng đuổi bằng cách nào?

Bị hấp dẫn bởi tư tưởng tiến bộ của Đại cách mạng Pháp thông qua khẩu hiệu Tự do, Bình đẳng, Bác ái (Liberté, Égalité, Fraternité) treo ở lớp học và nhiều nơi khác, Nguyễn Tất Thành sớm ấp ủ hoài bão hướng sang phương Tây, muốn đến tận nơi để xem có gì ẩn giấu đằng sau những từ hoa mĩ ấy. Sau khi học hết chương trình Tiểu học ở Quốc học Huế, Người không ngược về quê, mà hướng vào Sài Gòn, một thành phố quan hệ gần gũi với phương Tây. Và ở đây, Người phát hiện ra con đường xuất dương dựa vào chính bàn tay lao động của mình. Ngày 5/6/1911, con tàu Amiral Latouche-Tréville rời cảng Sài Gòn, mang theo anh phụ bếp mới tuyển tên là Văn Ba.

Năm 1923, Người trả lời nhà báo Nga: “Khi tôi độ 13 tuổi, lần đầu tiên tôi được nghe ba chữ Pháp Tự do, Bình đẳng, Bác ái… Tôi rất muốn làm quen với nền văn minh Pháp, muốn tìm xem những gì ẩn giấu đằng sau những từ ấy”. Sau này, khi trả lời một nhà văn Mỹ, Người đã tâm sự: “Nhân dân Việt Nam, trong đó có ông cụ thân sinh ra tôi, lúc này thường tự hỏi nhau ai sẽ là người giúp mình thoát khỏi ách thống trị của Pháp. Người này nghĩ là Anh, có người lại cho là Mỹ. Tôi thấy phải đi ra nước ngoài xem cho rõ. Sau khi xem xét họ làm ăn ra sao, tôi sẽ trở về giúp đồng bào tôi”.

Sự lựa chọn ấy cho thấy Người có lý tưởng và khát vọng lớn. Việc Người dám nghĩ, dám làm việc chưa ai từng làm, chứng tỏ Người dù còn trẻ đã đặt lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân lên trên lợi ích cá nhân.

Tư duy độc lập, sáng tạo

Nguyễn Tất Thành dù vô cùng kính trọng các cụ Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu, Hoàng Hoa Thám, Vương Thúc Quý… nhưng không đi theo cách làm của ai. Người không dựa vào chế độ quân chủ, không cầu viện nước ngoài, không phát động khởi nghĩa vũ trang, vì thời cơ và điều kiện chưa có… Người tự xác định cho mình một cách đi, đó là hướng sang phương Tây, nơi đang nổi lên hấp dẫn với các luồng tư tưởng mới.

Người chấp nhận mọi hiểm nguy, đơn độc xuất dương để tận mắt quan sát thế giới. Người lao động vất vả trên con tàu buôn để được trải nghiệm qua các châu lục, đi đến các nước văn minh như Anh, Mỹ và đến cả những thuộc địa đang rên xiết dưới sự bóc lột của chủ nghĩa tư bản như Trung Phi, Nam Phi, Nam Mỹ… để rõ bộ mặt thực dân, đồng thời học hỏi, phát hiện những tinh hoa thế giới, đồng thời tìm lời giải đúng đắn cho dân tộc mình.

Nghiên cứu quyết định của Nguyễn Tất Thành, dõi theo con đường Người đã đi để hôm nay chúng ta biết đổi mới tư duy, học theo người đi trước nhưng không giáo điều, máy móc, rập khuôn mà ngược lại khi tiếp thu tri thức thế giới cần tỉnh táo lựa chọn những gì phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh của Việt Nam.

Tinh thần tự lực, tự học và hội nhập

Theo thống kê của nhiều nhà nghiên cứu Hồ Chí Minh, trong 30 năm bôn ba ở nước ngoài, Nguyễn Tất Thành - Nguyễn Ái Quốc đã trải qua gần 20 công việc, nghề nghiệp khác nhau. Những công việc của nông dân, công nhân, thợ thuyền, trí thức, thương gia, Người đều đã từng làm. Có lần Người tâm sự với đồng chí Thư kí Vũ Kỳ: “Hồi ở nước ngoài, Bác đã phải từng làm nhiều nghề, miễn là nghề lương thiện. Làm trước hết là để sống, sống để học và hoạt động cách mạng”.

Căn cứ lời khai của Bác tại Lý lịch dự Đại hội lần thứ 7 của Quốc tế Cộng sản năm 1935 và tài liệu mật thám Pháp theo dõi Bác đang lưu ở Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bác biết 8 ngoại ngữ là Nga, Trung, Anh, Pháp, Đức, Ý, Tây Ban Nha, Thái Lan. Mà sự biết của Bác là sử dụng thành thạo, hiểu biết sâu sắc như nhận xét của ông Quách Mạt Nhược, Chủ tịch Viện hàn lâm Khoa học xã hội Trung Quốc về cuốn Nhật kí trong tù của Bác: Nhật kí trong tù có rất nhiều bài hay. Có một số bài đặc biệt hay, mà nếu đặt cạnh thơ Đường, thơ Tống, người Trung Quốc cũng không thể nhận ra được.

Nhờ vốn ngoại ngữ ấy, khi học trường Quốc tế Lênin năm 1935 - 1936, Nguyễn Ái Quốc đã đọc các cuốn sách kinh điển bằng ngôn ngữ gốc. Nhờ nắm vững các lý luận kinh điển, cộng với trí tuệ siêu việt và sự hiểu biết sâu sắc điều kiện, hoàn cảnh Việt Nam, nên khi về nước Người không chỉ vận dụng Chủ nghĩa Mác - Lênin một cách phù hợp mà còn phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin cả trên 4 phương diện: vai trò của cách mạng thuộc địa, động lực cách mạng thuộc địa, thời cơ cách mạng thuộc địa và vấn đề liên minh giai cấp.

Trách nhiệm của thế hệ trẻ

Sự kiện xuất dương của Nguyễn Tất Thành năm 1911 cho thấy: tuổi trẻ nếu có hoài bão, có ý chí quyết tâm có thể làm nên việc lớn. Và chính vì vậy, tương lai của dân tộc phụ thuộc rất nhiều vào thanh niên.

Ngày 17/8/1947, trong thư gửi Hội nghị Thanh niên Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Người ta thường nói: Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà. Thật vậy, nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên. Thanh niên muốn làm chủ tương lai cho xứng đáng thì ngay hiện tại phải rèn luyện tinh thần và lực lượng của mình, phải làm việc chuẩn bị cái tương lai đó”.

Bài học cho thanh niên hôm nay là cần sống có lý tưởng, nghiêm túc trong học tập, thường xuyên rèn luyện đạo đức, sống có trách nhiệm với cộng đồng và có ý thức lao động để góp phần xây dựng đất nước văn minh, giàu đẹp.

Nhớ về ngày Người quyết chí ra đi vì nghĩa lớn 115 năm trước, xin học ở người công dân yêu nước vĩ đại này tinh thần đổi mới, sáng tạo, với ý chí vượt lên trên mọi khó khăn và nghị lực “không gì là không thể”.