Tăng thuế thuốc lá: Chính sách vàng cho sức khỏe cộng đồng và ngân sách quốc gia

Một gánh nặng y tế và kinh tế khổng lồ

Quang cảnh Hội thảo

Phát biểu khai mạc Hội thảo, ông Đặng Khắc Lợi, Phó Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: Tại Việt Nam, với hơn 15 triệu người hút thuốc, nước ta đang phải chịu gánh nặng y tế và kinh tế khổng lồ, với hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm do hút thuốc lá chủ động và tiếp xúc với khói thuốc lá thụ động. Đồng thời, chi phí y tế và thiệt hại kinh tế ước tính lên tới 108.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương khoảng 1,1% GDP. Đây là mối đe dọa đối với sự phát triển kinh tế và xã hội của đất nước. Trong thời gian qua, mặc dù tỷ lệ hút thuốc ở nam giới trưởng thành tại Việt Nam đã giảm từ 47,4% năm 2010 xuống còn 41,1% năm 2021, nhưng mức giảm này vẫn còn khiêm tốn. Việt Nam vẫn nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ 3 trong khu vực ASEAN.

Cũng theo ông Đặng Khắc Lợi, "một trong những nguyên nhân chính khiến cho tỷ lệ sử dụng thuốc lá giảm chậm là giá thuốc lá quá rẻ, do thuế thuốc lá còn thấp".

Ông Đặng Khắc Lợi phát biểu khai mạc Hội thảo

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới, năm 2022, tỷ trọng thuế trên giá bán lẻ thuốc lá của Việt Nam chỉ đạt 36%, thấp hơn so với trung bình của nhóm quốc gia có thu nhập trung bình (59%), và thuộc nhóm có mức thuế thấp nhất trong khu vực ASEAN, trong khi thu nhập người dân tiếp tục tăng nhanh khiến giá thuốc lá ngày càng trở nên dễ tiếp cận, với ngay cả nhóm chưa có thu nhập như là trẻ em. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Ngân hàng Thế giới đã khuyến nghị rằng tỷ trọng thuế trên giá bán lẻ ít nhất là 75% để có hiệu quả trong việc giảm tiêu dùng sản phẩm có hại này.

Việt Nam: Thuế bà giá thuốc lá thuộc nhóm thấp nhất thế giới

Theo bà Đinh Thị Thu Thủy, Phó vụ Trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, Việt Nam vẫn là một trong 15 quốc gia có tỉ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá nhiều nhất trên thế giới và đứng thứ 3 trong khu vực ASEAN. Mặc dù tỷ lệ hút thuốc giảm nhưng số người sử dụng thuốc lá gia tăng từ 15,3 triệu người trưởng thành (GATS 2010) lên 15,6 triệu người (GATS 2015). Sản lượng tăng từ 4.355 triệu bao (2008) lên 7.533 triệu bao (2023).

Trong khi đó, từ năm 2008-2019, Việt Nam thực hiện 3 lần tăng thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) đối với thuốc lá nhưng mức tăng thuế thấp. Thuế suất hiện tại ở mức 75% giá bán của nhà sản xuất, tương đương 36% trên giá bán lẻ, thấp hơn mức trung bình của các quốc gia có thu nhập trung bình và thuộc nhóm các nước có mức thuế thuốc lá thấp nhất trong khu vực và thế giới.

Bà Đinh Thị Thu Thủy phát biểu tại Hội thảo

Cũng theo bà Thủy, Bộ Y tế ủng hộ và hoàn toàn nhất trí với một số đề xuất trong dự thảo Luật thuế tiêu thụ đặc biệt (sửa đổi) nhằm thể chế hóa và thực hiện các Nghị quyết của Quốc hội, Chính phủ, Kết luận của Bộ Chính trị, Đề án định hướng Chương trình xây dựng pháp luật như đã nêu tại dự thảo Tờ trình, đặc biệt đối với lĩnh vực y tế là Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân trong tình hình mới. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu giảm tỷ lệ thuốc lá như đã đặt ra trong Chiến lược Quốc gia về phòng chống tác hại thuốc lá (PCTHTL) đến năm 2030, mức thuế tuyệt đối cần tăng khởi điểm 5.000 đồng/bao và đạt 15.000 đồng/1 bao (20 điếu/1 bao) vào 2030 bên cạnh thuế tỷ lệ 75% như khuyến cáo của WHO. Phương án này sẽ giúp đạt tỷ trọng thuế 65% giá bán lẻ, gần đạt được mức khuyến cáo của WHO (70-75% giá bán lẻ), và giúp giảm được tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nam giới xuống 36% vào năm 2030.

"Tăng thuế thuốc lá với mức thấp và lộ trình chậm không hiệu quả trong việc giảm tiêu dùng, ảnh hưởng tới việc đạt được các mục tiêu kinh tế và xã hội. Tăng thuế thuốc lá được đề xuất trên cơ sở cân đối, hài hòa lợi ích của các chủ thể: Nhà nước, người dân và doanh nghiệp, vì mục tiêu bảo vệ sức khỏe người dân và sự phát triển bền vững của đất nước", bà Thủy nhấn mạnh.

Thuế thuốc lá giống như một loại vắc xin bảo vệ sức khỏe

Theo Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, Việt Nam đang đứng trước những quyết định quan trọng để bảo vệ người dân khỏi những tác hại của việc sử dụng thuốc lá và kêu gọi các nhà lập pháp hãy hành động thật mạnh mẽ vì sức khỏe và sự phát triển của Việt Nam. Mức tăng thuế càng cao thì tác động tích cực tới sức khỏe càng lớn, càng tạo ra nhiều doanh thu thuế để tái đầu tư vào các ưu tiên của Chính phủ để thúc đẩy phát triển bền vững.

Bên cạnh đó, trước những thông tin sai lệch về tăng thuế tiêu thụ đặc biệt thuốc lá. Các chuyên gia cũng nhấn mạnh việc tăng thuế, từ đó tăng giá bán thuốc lá không phải là nguyên nhân làm nghiêm trọng thêm tình hình buôn lậu thuốc lá. Yếu tố quan trọng nhất để giải quyết tình trạng buôn lậu hoặc buôn bán thuốc lá bất hợp pháp là năng lực thực thi và nỗ lực của các cơ quan chức năng. Bên cạnh đó, lập luận rằng việc tăng thuế thuốc lá làm tăng tỷ lệ thất nghiệp cũng không chính xác. Bằng chứng cho thấy khi giá thuốc lá tăng, chi tiêu cho thuốc lá sẽ được chuyển sang các sản phẩm phác, kích thích sản xuất và tạo thêm việc làm ở các ngành khác. Thêm vào đó, Chính phủ có thêm doanh thu để đầu tư trở lại vào nền kinh tế - vào các lĩnh vực như sức khỏe và giáo dục. Và không giống như thuốc lá, các lĩnh vực này sẽ làm tăng năng suất và tăng trưởng của đất nước.

Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực hướng tới phát triển bền vững, giảm bất bình đẳng và xây dựng một xã hội khỏe mạnh, công bằng, thì tăng thuế thuốc lá không phải là lựa chọn - mà là một đòi hỏi cấp thiết. Đây là thời điểm để các nhà hoạch định chính sách thể hiện quyết tâm mạnh mẽ trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giảm thiểu tác hại của thuốc lá, đồng thời củng cố nguồn lực cho phát triển.

Tiến sĩ Angela Pratt nhận định: "Chúng ta rất cần những hành động mạnh mẽ, quyết liệt bởi ở thời điểm hiện tại, Việt Nam chưa đi đúng hướng để đạt được mục tiệu quốc gia về giảm tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống dưới 36% vào năm 2030. Đáng báo động hơn, số liệu của Tổng cục Thống kê cho thấy, mức tiêu thụ thuốc lá tại Việt Nam đang tăng trở lại. Mức thuế cao sẽ khuyến khích những người hút thuốc bỏ thuốc và ngăn cản những người trẻ tuổi bắt đầu hút thuốc. Thuế thuốc lá giống như một loại vắc xin – bằng cách ngăn cản những người trẻ tuổi bắt đầu hút thuốc, họ sẽ được bảo vệ suốt đời khỏi các nguy cơ về sức khỏe do thuốc lá gây ra. Nói cách khác, tăng thuế thuốc lá là đầu tư cho tương lai".

Ông Nguyễn Tuấn Lâm: Tăng thuế thuốc lá là biện pháp tốt cho phát triển bền vững

Cũng tại Hội thảo, ông Nguyễn Tuấn Lâm, chuyên gia phòng, chống tác hại thuốc lá của WHO cho rằng, tăng thuế đối với mặt hàng thuốc lá là biện pháp cùng thắng: Thắng cho y tế công cộng và thắng cho nguồn thu ngân sách từ thuế.

"Tăng thuế thuốc lá là biện pháp tốt cho phát triển bền vững, cần tăng thuế ở mức cao tối ưu nhất có thể, nhưng không dưới 5.000 đồng/bao vào năm 2026 và theo lộ trình để đạt 15.000 đồng/bao vào năm 2030 (áp thêm vào mức thuế theo tỷ lệ hiện tại)", ông Lâm khuyến nghị.

Có thể thấy rằng, trong bối cảnh Việt Nam đang phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng về sức khỏe cộng đồng và gánh nặng kinh tế do thuốc lá gây ra, việc tăng thuế thuốc lá không chỉ là một giải pháp hiệu quả đã được kiểm chứng toàn cầu, mà còn là một đòi hỏi cấp thiết để bảo vệ thế hệ tương lai, thúc đẩy phát triển bền vững và đảm bảo một xã hội khỏe mạnh, công bằng hơn. Đã đến lúc các nhà hoạch định chính sách hành động quyết liệt và mạnh mẽ hơn nữa, bởi sức khỏe của người dân và tương lai của đất nước không thể chờ đợi.

Thu Trang