TP. Hồ Chí Minh: Hy vọng mới cho sức khỏe cộng đồng từ những bờ kênh ô nhiễm

 "Sống mòn" bên dòng kênh nước đen

Chiều muộn, con kênh Đôi loang loáng màu đen đặc. Từng mảng rác trôi lềnh bềnh, mắc kẹt dưới những hàng cọc gỗ đã mủn đang oằn mình gánh cả căn nhà phía trên. Âm thanh quen thuộc nơi đây không phải tiếng chim hay tiếng gió, mà là tiếng muỗi vo ve, tiếng chuột sột soạt trong đêm, tiếng nước tù hãm bốc mùi thối nồng nặc.

Những ngôi nhà san sát nhau, vách che tạm bằng những tấm tôn gỉ, mảnh ván hoặc xốp, nghiêng ngả như chỉ cần một cơn gió lớn là đổ sập xuống dòng kênh. Bên trong, lối đi hẹp đến mức hai người tránh nhau cũng khó. Bữa cơm thường nhật của người dân chỉ có thể đặt gọn trên chiếc bàn gỗ cũ kỹ, ngay cạnh nơi giặt giũ, rửa ráy. Nơi sinh hoạt và nơi để rác thải chỉ cách nhau vài bước chân.

Bà Trần Thị Liên, tám mươi tuổi, dáng người lam lũ, lưng còng, chỉ tay xuống góc bếp đã lún gần sát mặt nước: “Đây là chỗ tôi nấu ăn mỗi ngày. Ngồi thổi cơm, mùi hôi từ dưới bốc lên nghẹt thở, nhưng quen rồi, không còn thấy lạ nữa”. Nói rồi, bà cười gượng, nụ cười không giấu nổi nét mệt mỏi sau mấy chục năm gắn bó với căn nhà lụp xụp này.

Cách đó vài con hẻm, ông Nguyễn Tiến Huy dựng tạm căn nhà bằng tấm xốp, tấm ván xin lại từ công trình. Vừa chỉ vào góc nhà, ông vừa đùa vừa buồn: “Nhà tôi chẳng khác gì Thảo Cầm Viên. Chuột, gián, ruồi muỗi thì đầy đủ, chỉ thiếu bảng chỉ dẫn thôi”. Ông Huy sống một mình, con cái đã chuyển đi nơi khác để tìm cuộc sống sạch sẽ hơn. Ông ở lại, ngày ngày lái xe ôm, tối về thắp bóng đèn vàng yếu ớt trong căn nhà ẩm thấp, nghe tiếng côn trùng vây quanh.

Ở nơi này, bệnh tật gần như là một phần tất yếu của cuộc sống. Người dân ho hen, đau bụng, nổi mẩn ngứa… như cơm bữa. Họ ít đi bệnh viện, một phần vì nghèo, phần khác vì sợ nhìn thấy những chẩn đoán dài thêm trong cuốn sổ khám bệnh.

Giữa lòng thành phố sôi động, Quận 8 (cũ) vẫn tồn tại một “xóm kênh” như thế – nơi hàng ngàn con người đang gồng mình sống chung với mùi rác, mùi nước thải, và cả nỗi lo bệnh tật rình rập mỗi ngày.

Nguy cơ sức khỏe cộng đồng

Theo ghi nhận của Phóng viên, Quận 8 (cũ) hiện còn gần 15.000 căn nhà ven các tuyến kênh rạch thường được nhắc đến như “ điểm đen” của sự ô nhiễm như kênh Đôi, kênh Lò Gốm, rạch Ruột Ngựa, rạch Ông Nhỏ… Nơi đây là chỗ ở của hàng chục ngàn hộ dân, nhiều thế hệ phải sống trong điều kiện chật hẹp, ẩm thấp, thường xuyên bị bao vây bởi mùi hôi, rác thải và côn trùng.

Các chuyên gia y tế cho rằng, việc cư trú lâu dài trong môi trường ô nhiễm như vậy làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm, bệnh đường hô hấp, tiêu hóa và đặc biệt là sốt xuất huyết. Thực tế trong đại dịch Covid-19, Quận 8 (cũ) là một trong những điểm nóng, ghi nhận số ca tử vong ở mức cao của TP. Hồ Chí Minh.

Nhiều ý kiến cho rằng, mật độ dân cư dày đặc cùng điều kiện sống thiếu vệ sinh khiến khu vực này dễ trở thành “ổ dịch” mỗi khi có dịch bệnh bùng phát. Mỗi bờ kênh không chỉ là rào cản về chất lượng sống, mà còn tiềm ẩn nguy cơ y tế cộng đồng, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe của hàng chục ngàn người dân.

Bước ngoặt từ Đề án chỉnh trang đô thị

Cuối tháng 6/2025, UBND TP. Hồ Chí Minh đã phê duyệt Đề án chỉnh trang đô thị khu vực nhà ở trên và ven kênh rạch Quận 8 (cũ) với tổng vốn đầu tư hơn 105.000 tỷ đồng, đây là dự án chỉnh trang đô thị có quy mô lớn nhất từ trước đến nay của thành phố.

Theo kế hoạch, gần 15.000 hộ dân sẽ được di dời ra khỏi những căn nhà chênh vênh trên mặt nước để đến các khu tái định cư hiện đại, có đầy đủ trường học, công viên, khu sinh hoạt cộng đồng và đặc biệt là cơ sở y tế. Với người dân, đây không chỉ là bước thoát khỏi cảnh sống trong ô nhiễm, mà còn là cơ hội để được chăm sóc sức khỏe tốt hơn, giảm nỗi lo bệnh tật đeo bám bao thế hệ.

Cùng với việc di dời dân cư, hệ thống kênh rạch cũng sẽ được nạo vét, làm sạch, xây kè chống sạt lở, kết hợp mở rộng đường ven kênh và trồng thêm cây xanh. Những thay đổi này sẽ cải thiện chất lượng nước và không khí, giảm nguy cơ dịch bệnh từ môi trường sống, đồng thời góp phần làm đẹp cảnh quan, nâng cao giá trị đô thị.

Người dân Quận 8 (cũ) đón nhận thông tin này với nhiều kỳ vọng. Ông Nguyễn Tiến Huy, cư dân kênh Đôi, chia sẻ: “Chỉ mong nhanh đến ngày dọn đi. Ở nơi mới, có chỗ ở đàng hoàng, có bác sĩ gần nhà, chắc sức khỏe cũng khá hơn, con cháu về thăm cũng yên tâm”.

Còn Bà Trần Thị Liên cũng không giấu được niềm vui: “Mấy chục năm rồi tôi mới thấy có cơ hội thoát khỏi căn nhà ẩm thấp này. Mong sao được sang nơi khang trang hơn, cuối đời được sống yên ổn, không còn lo mưa gió, bệnh tật”.

Với hàng vạn người dân nơi đây, đề án không chỉ là việc xây dựng nhà ở mới, mà còn là bước ngoặt để tái thiết một môi trường sống xanh, sạch, an toàn – nơi sức khỏe cộng đồng được đặt ở vị trí trung tâm.

Kỳ vọng vào tương lai xanh – sạch – khỏe

Những bước thay đổi đầu tiên đã xuất hiện trên bờ Bắc kênh Đôi khi mà nhiều hộ dân đã dọn khỏi những căn nhà tạm bợ để chuyển về khu tái định cư mới, nhường lại quỹ đất cho việc nạo vét và xây dựng hạ tầng. Điều này cho phép người dân hình dung về công viên ven kênh, hàng cây xanh mướt hay dãy nhà khang trang sẽ mọc lên trong tương lai gần.

Không chỉ dừng lại ở việc “thay áo” cho đô thị, Đề án chỉnh trang còn được coi là một dự án sức khỏe cộng đồng. Khi môi trường được làm sạch, khi dòng nước đen không còn là nỗi ám ảnh của người dân, thì sự thay đổi không chỉ diễn ra ở bức tranh cảnh quan, mà là ở chính chất lượng cuộc sống của hàng vạn cư dân.

Theo các chuyên gia, việc chỉnh trang kênh rạch gắn với hạ tầng xanh sẽ tạo ra “lá phổi mới” cho thành phố, góp phần phòng ngừa dịch bệnh từ gốc, giảm chi phí y tế lâu dài, đồng thời nâng cao sức khỏe thể chất và tinh thần của cộng đồng. Với tầm nhìn đó, TP. Hồ Chí Minh đang tiến từng bước tới mục tiêu trở thành đô thị xanh – sạch – đẹp, an toàn và bền vững.

Có thể nói, những dòng kênh từng là nỗi ám ảnh nay đang mở ra hành trình đổi thay. Và kỳ vọng về một thành phố nơi mỗi người dân được sống trong môi trường an toàn, văn minh, khỏe mạnh đang dần trở thành hiện thực từng ngày trên những bờ kênh của Sài Gòn.

Trương Quang