Xử lý rác thải công nghiệp: "Đừng để sức khỏe cộng đồng là cái giá của phát triển kinh tế"

Loạt bài về ô nhiễm môi trường từ rác thải công nghiệp của Tạp chí Sức Khoẻ Cộng Đồng đang ghi nhận những phản ứng tích cực từ phía người dân, các chuyên gia và cơ quan quản lý, từ đó góp thêm tiếng nói quan trọng trong việc thúc đẩy những nỗ lực bảo vệ môi trường, bảo vệ sức khoẻ và sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Là cơ quan ngôn luận của Hội Giáo dục chăm sóc sức khoẻ cộng đồng Việt Nam, tạp chí Sức Khoẻ Cộng Đồng đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Huy Nga, Nguyên Cục trưởng Cục Quản lý Môi trường Y tế (Bộ Y tế), Trưởng Ban Sức khoẻ môi trường (Hội Giáo dục chăm sóc sức khoẻ cộng đồng Việt Nam) để làm rõ hơn về vai trò của doanh nghiệp và cộng đồng trong cuộc chiến vì tương lai xanh này.

Phóng viên: Thưa PGS, thời gian qua dư luận đang khá “nóng” khi hàng loạt những vụ việc xả thải trộm chất thải, đặc biệt là chất thải rắn, công nghiệp ra môi trường. Điển hình như vụ 20.000 tấn chất thải tại TP. Hồ Chí Minh đã được Tạp chí Sức Khoẻ Cộng Đồng đưa tin. Ông đánh giá sao về tính chất các vụ việc này?

PGS.TS Nguyễn Huy Nga: Đây là một vụ việc đặc biệt nghiêm trọng. Con số 20.000 tấn chất thải không đơn thuần là một khối lượng vật lý, đó là "bom nổ chậm" về môi trường. Việc xả thải không qua xử lý, đổ trộm ra môi trường tự nhiên cho thấy sự xuống cấp về đạo đức kinh doanh và sự coi thường pháp luật của một bộ phận doanh nghiệp.

Dưới góc độ của Hội Giáo dục chăm sóc sức khỏe cộng đồng, chúng tôi không chỉ nhìn thấy những bãi rác khổng lồ, mà chúng tôi còn rất quan tâm đến nguy cơ dịch bệnh và sự tổn hại sức khỏe kéo dài hàng thập kỷ cho cộng đồng cư dân xung quanh khu vực đó.

PV: Nhiều ý kiến cho rằng các vụ việc thế này thường chỉ được nhìn nhận như một vi phạm kinh tế hoặc môi trường. Phải chăng chúng ta đang thiếu một góc nhìn về "Phòng bệnh, bảo vệ sức khỏe cộng đồng " ở đây?

PGS.TS Nguyễn Huy Nga: Chính xác. Chúng ta thường đợi đến khi có người bệnh mới chữa, đó là y tế điều trị. Còn giáo dục chăm sóc sức khỏe cộng đồng là phải nhằm ngăn chặn từ gốc. Một môi trường sống ô nhiễm chính là "mảnh đất màu mỡ" cho các loại bệnh tật và ngộ độc.

Việc triệt phá các đường dây tội phạm, đưa ra ánh sáng các vi phạm và xử lý triệt để là một hành động bảo vệ sức khỏe cộng đồng quyết liệt. Tôi cho rằng, tội phạm môi trường cần phải được xem xét như một loại tội phạm gây nguy hại trực tiếp đến tính mạng con người trên diện rộng để có chế tài xử phạt tương xứng.

Phóng viên: Thưa PGS, theo các số liệu được công bố gần đây, lượng rác thải công nghiệp đang tăng nhanh theo tốc độ phát triển của các nhà máy, xí nghiệp. Ông đánh giá như thế nào về tác động của vấn đề này đối với sức khỏe của cộng đồng?

PGS.TS Nguyễn Huy Nga: Phải khẳng định rằng, rác thải công nghiệp – đặc biệt là chất thải nguy hại – đang là một "thách thức thầm lặng" nhưng cực kỳ nguy hiểm. Các thành phần như kim loại nặng, hóa chất độc hại, chất phóng xạ, nhựa hay dầu nhờn... nếu không được xử lý đúng quy trình mà đem chôn lấp tùy tiện hoặc xả trực tiếp ra môi trường sẽ gây ra hệ lụy khôn lường.

Chất độc có thể ngấm vào mạch nước ngầm, phát tán trong không khí hoặc xâm nhập vào chuỗi thức ăn. Khi đó, người dân chính là đối tượng chịu hậu quả cuối cùng với các bệnh lý về tiêu hóa, nội tiết,  hô hấp, các loại ung thư, dị tật bẩm sinh ở trẻ em. Chúng ta không thể đánh đổi sức khỏe của hàng triệu người dân để lấy những con số tăng trưởng kinh tế ngắn hạn bằng bất cứ giá nào.

Phóng viên: Thưa PGS, thực tế cho thấy hiện nay lượng rác thải, bao gồm rác thải công nghiệp và rác thải sinh hoạt ở các khu đô thị được đưa đến bãi chôn lấp tập trung chỉ đạt khoảng 60-65%, còn lại bị xả ra môi trường sông ngòi, ao hồ. Hội có nhận định gì về lỗ hổng trong công tác quản lý và xử lý hiện nay?

PGS.TS Nguyễn Huy Nga: Con số này cho thấy một lỗ hổng lớn giữa quy định và thực thi. Có ba vấn đề chính:

Đầu tiên là ý thức của doanh nghiệp: Nhiều đơn vị vì lợi nhuận đã cố tình bỏ qua quy trình xử lý, thuê các đơn vị thu gom không có giấy phép để đổ thải trộm.

Tiếp đến là hạ tầng xử lý: Công nghệ xử lý của chúng ta còn lạc hậu, chủ yếu vẫn là chôn lấp, trong khi các nhà máy xử lý rác thải để thu năng lượng, phân bón chưa nhiều.

Sau đó là vai trò Giám sát cộng đồng: Tiếng nói của người dân tại khu vực bị ô nhiễm đôi khi chưa đủ mạnh hoặc chưa có kênh phản ánh hiệu quả đến cơ quan chức năng. Nhiều bộ phận dân chúng vẫn chưa thực sự quan tâm đến bảo vệ môi trường.

Phóng viên: Để giải quyết triệt để bài toán ô nhiễm từ rác thải công nghiệp, theo PGS, đâu là giải pháp căn cơ nhất trong giai đoạn tới?

Lãnh đạo Hội VACHE: Cần phải thực hiện đồng bộ "kiềng ba chân": Chính sách nghiêm - Công nghệ tiên tiến - Cộng đồng trách nhiệm. Về phía Nhà nước, cần tăng nặng mức xử phạt để đủ sức răn đe, hoàn thiện bộ máy quản lý, thanh tra bảo vệ môi trường, các quy định, quy chuẩn kỹ thuật. Có các chính sách khuyến khích các thành phần tư nhân đầu tư vào xử lý chất thải. Tổ chức có hiệu quả các đường dây nóng phản ánh về ô nhiễm môi trường của cộng đồng. Về phía doanh nghiệp, phải tuân thủ Luật Bảo vệ môi trường, cần chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn, coi rác thải là tài nguyên thay vì là gánh nặng. Cuối cùng, mỗi người dân cần ý thức rằng bảo vệ môi trường chính là bảo vệ mạng sống của chính mình và con cháu mai sau.

Phóng viên: Với tôn chỉ giáo dục và chăm sóc sức khỏe cộng đồng, Hội đã và đang có những hành động gì để góp phần giảm thiểu tình trạng này, thưa ông/bà?

PGS.TS Nguyễn Huy Nga: Hội luôn xác định môi trường sống là yếu tố cốt lõi của sức khỏe. Chúng tôi đang tập trung vào hai mảng chính:

Thứ nhất là Giáo dục: Đẩy mạnh tuyên truyền để người dân hiểu rõ quyền lợi được sống trong môi trường sạch và nhận diện được các nguy cơ từ rác thải công nghiệp. Khi người dân có kiến thức, họ sẽ là "những tai mắt" giám sát tốt nhất.Phổ biến cho cộng đồng các phương thức phản ánh về ô nhiễm môi trường tại khu dân cư.

Thứ hai là Kết nối và Phản biện: Hội tích cực phối hợp với các cơ quan quản lý môi trường và các chuyên gia để tư vấn, đóng góp ý kiến vào các chính sách quản lý chất thải. Chúng tôi cũng khuyến khích các doanh nghiệp hội viên tiên phong trong việc ứng dụng công nghệ xanh, xử lý rác thải ngay tại nguồn.

Hội Giáo dục chăm sóc sức khỏe cộng đồng sẽ luôn đồng hành cùng Tạp chí và các cơ quan thông tấn để lên tiếng mạnh mẽ, bảo vệ môi trường vì một Việt Nam khỏe mạnh hơn.

PV: Cuối cùng, ông có lời khuyên gì cho người dân đang sinh sống tại những khu vực lân cận các điểm nóng về chất thải?

PGS.TS Nguyễn Huy Nga:  Trước hết, người dân cần bình tĩnh nhưng không được chủ quan. Hãy chủ động mời các đơn vị kỹ thuật kiểm tra nguồn nước sinh hoạt,ăn uống, không sử dụng nước giếng khoan tại các khu vực nghi nhiễm độc khi chưa có kiểm định. Đồng thời, cần nâng cao sức đề kháng thông qua dinh dưỡng và rèn luyện, và quan trọng nhất là hãy mạnh dạn lên tiếng phản ánh với các cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện các hành vi gây ô nhiễm. Chăm sóc sức khỏe không chỉ là đi khám bệnh, mà quan trọng là cùng nhau bảo vệ môi trường sống sạch.

PV: Xin cảm ơn PGS về cuộc trò chuyện này!