Con ngựa trong mỹ thuật dân gian: Từ biểu tượng cầu phúc đến ký ức thị giác cộng đồng

Ngựa - hình tượng quen thuộc trong mỹ thuật dân gian

Khác với mỹ thuật cung đình hay nghệ thuật bác học, mỹ thuật dân gian Việt Nam hình thành và phát triển chủ yếu từ đời sống sinh hoạt của cộng đồng làng xã. Trong không gian ấy, con ngựa xuất hiện như một hình tượng quen thuộc, phản ánh trực tiếp mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và xã hội.

Theo các nhà nghiên cứu mỹ thuật dân gian, ngựa là loài vật gắn với di chuyển, giao thương và chinh chiến, những hoạt động có ý nghĩa đặc biệt trong xã hội truyền thống. Vì vậy, hình ảnh ngựa không chỉ mang giá trị trang trí mà còn hàm chứa ý nghĩa cầu chúc, gửi gắm mong muốn về sự thuận lợi, bền bỉ và may mắn trong cuộc sống.

Trong nhiều tác phẩm tạo hình dân gian, ngựa thường được khắc họa ở tư thế đang đi, đang phi, hiếm khi đứng yên. Dáng ngựa khỏe khoắn, thân hình chắc nịch, bốn chân vững vàng tạo cảm giác chuyển động liên tục - một đặc điểm phản ánh quan niệm thẩm mỹ coi trọng sinh khí và sức sống của người Việt xưa.

Ngựa trong tranh dân gian: cầu phúc và ước vọng đời thường

Trong hệ thống tranh dân gian Việt Nam, đặc biệt là tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống, hình tượng ngựa xuất hiện với vai trò rõ nét trong các dòng tranh chúc tụng và tranh thờ.

Ở tranh Đông Hồ, con ngựa thường gắn với các đề tài cầu tài - cầu lộc - cầu bình an. Màu sắc trong tranh ngựa dân gian không cầu kỳ nhưng giàu tính biểu tượng: Đỏ, vàng, xanh lá được sử dụng để nhấn mạnh sự sống động và may mắn. Ngựa trong tranh không mang vẻ dữ dằn mà hiền hòa, gần gũi, phản ánh mong muốn về một cuộc sống ổn định, đủ đầy.

Đặc biệt, trong nhiều tranh thờ dân gian, hình ảnh ngựa hồng, ngựa bạch được sử dụng như phương tiện linh thiêng, gắn với niềm tin rằng ngựa có thể đưa lời cầu nguyện của con người tới thế giới thần linh. Cách thể hiện ngựa trong tranh thờ mang tính ước lệ cao, tập trung vào hình dáng tổng thể và màu sắc biểu trưng hơn là chi tiết tả thực.

Dấu ấn con ngựa trong điêu khắc đình chùa

Không chỉ xuất hiện trong tranh, con ngựa còn là hình tượng quen thuộc trong điêu khắc dân gian, đặc biệt tại các đình, đền, chùa ở Bắc Bộ. Tại đây, ngựa thường được chạm khắc trên tường hồi, bệ thờ, phù điêu, gắn với các nhân vật lịch sử, anh hùng dân tộc hoặc các hình thức thờ tự truyền thống.

Theo khảo sát của Viện Mỹ thuật Việt Nam, từ thế kỷ XI trở đi, hình tượng ngựa xuất hiện ngày càng nhiều trong không gian kiến trúc tôn giáo - tín ngưỡng. Ngựa trong điêu khắc đình chùa thường mang dáng vẻ uy nghi, khỏe mạnh, thể hiện vai trò là vật cưỡi của các bậc thánh thần và nhân vật được thờ phụng.

Điểm đáng chú ý là ngựa trong điêu khắc dân gian không được cá nhân hóa mà mang tính biểu trưng cao, phản ánh quan niệm chung của cộng đồng về sức mạnh và sự bảo hộ. Đây chính là khác biệt căn bản giữa mỹ thuật dân gian và mỹ thuật hiện đại - nơi cảm xúc cá nhân của nghệ sĩ giữ vai trò trung tâm.

Ngựa - ký ức thị giác của cộng đồng làng xã

Trong không gian văn hóa làng xã truyền thống, mỹ thuật dân gian không tồn tại độc lập mà gắn chặt với đời sống tinh thần cộng đồng. Hình ảnh con ngựa, vì thế, không chỉ để “xem” mà còn để tin, để nhớ và để thực hành nghi lễ.

Các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, việc con ngựa xuất hiện lặp đi lặp lại trong tranh, tượng, chạm khắc cho thấy đây là một ký ức thị giác tập thể, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Qua mỗi dịp lễ Tết, hội làng hay nghi thức thờ cúng, hình tượng ngựa tiếp tục được tái khẳng định như một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa dân gian.

Chính sự lặp lại ấy khiến hình ảnh con ngựa trong mỹ thuật dân gian Việt Nam không bị “cũ”, mà ngược lại, trở thành biểu tượng quen thuộc, dễ nhận diện và giàu sức sống.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi mỹ thuật đương đại và các hình thức nghệ thuật mới ngày càng chiếm ưu thế, mỹ thuật dân gian vẫn giữ một vị trí đặc biệt như nơi lưu giữ những giá trị văn hóa cốt lõi. Hình tượng con ngựa, với vai trò biểu trưng trong tranh dân gian và điêu khắc truyền thống, chính là minh chứng cho sức sống lâu bền ấy.

Nhìn lại con ngựa trong mỹ thuật dân gian Việt Nam không chỉ là hành trình tìm về quá khứ, mà còn là cách để hiểu rõ hơn những ước vọng, niềm tin và quan niệm sống của cha ông - những điều đã âm thầm định hình bản sắc văn hóa Việt qua nhiều thế kỷ.