Những nốt thăng trầm
Mùa hè năm 1992, người ta xếp hàng ở một quầy sách Sài Gòn để mua truyện về một chú robot mèo đến từ tương lai. Chỉ trong một tuần, 40.000 bản bán hết. Nhà xuất bản phải đặt in thêm 160.000 bản cho bốn lần tái bản kế tiếp. Cơn sốt Doraemon ấy không chỉ là một kỷ lục xuất bản mà còn là điểm khởi đầu cho một cuộc tìm kiếm bản sắc kéo dài hơn ba thập niên sau đó của truyện tranh Việt.
Trở về trước năm 1975, truyện tranh Việt tồn tại hai miền dưới dạng biếm họa báo giấy. Tuần báo Phong Hóa xuất hiện ở Hà Nội từ năm 1932, đánh dấu cho khởi đầu của truyện tranh Việt Nam. Xã Xệ - Lý Toét - Bang Bạnh, bộ ba chức dịch quê mùa xuất hiện trên báo chí Bắc Kỳ thập niên 1930, được xem là biểu tượng nổi bật của tranh biếm họa Việt Nam thời Pháp thuộc.
Tại miền Nam, nhà báo Phạm Công Luận cho rằng bức biếm họa sớm nhất của báo chí miền Nam có thể là ở tờ Đông Pháp Thời báo của Nguyễn Kim Đính, ra ngày 17/7/1925. Đến thập niên 1940, thể loại biếm họa trên báo chí miền Nam đã phát triển mạnh, có tờ mỗi trang bìa là một bức tranh biếm họa.
Giai đoạn từ 1975 tới cuối 1980 đánh dấu một khoảng lặng của truyện tranh. Sau thống nhất, phần lớn sản phẩm văn hóa của miền Nam trước đó bị cấm và tiêu hủy, trong đó truyện tranh không phải ngoại lệ. Nghệ thuật truyện tranh ở cả hai miền đều phải nhường bước cho tranh tuyên truyền cổ động.
Năm 1986, chính sách Đổi mới mở cửa kinh tế, kéo theo một làn sóng văn hóa ngoại nhập.
Cơn sốt Doraemon đầu thập niên 90 đã trở thành một trong những sự kiện lừng danh trong lịch sử ngành xuất bản tại Việt Nam. Chỉ sau một tuần phát hành, bộ truyện tranh bán được tới 40.000 bản tại Thành phố Hồ Chí Minh, và ngay lập tức được đặt hàng 160.000 tái bản cho 4 bản.
Nhờ cú hích từ Doraemon, đầu năm 2000 chứng kiến làn sóng truyện tranh Âu Mỹ như Lucky Luke, Tintin, và Xì Trum, với sự giúp đỡ của các quỹ dịch thuật. Giai đoạn này quy trình xuất bản gần như không có hàng rào: scan, dịch, in đều không cần xin phép. Cùng lúc, một vài nhà xuất bản còn thử nghiệm để họa sĩ trong nước vẽ lại truyện siêu anh hùng Mỹ theo phong cách có sẵn, thêm lời thoại Việt.
Ngày 16/2/2002, bộ truyện Thần Đồng Đất Việt do họa sĩ Lê Linh thực hiện cùng công ty Phan Thị ra mắt tập đầu tiên. Phong cách vẽ của bộ truyện này được mô tả là học hỏi từ kỹ thuật vẽ manga Nhật Bản, kết hợp các câu chuyện dân gian bản địa, và thành công chinh phục cả trẻ em lẫn phụ huynh.
Năm 2004, Việt Nam gia nhập Công ước Berne, chấm dứt tình trạng in lậu, dịch chùa. Các nhà xuất bản buộc phải quay sang tác giả quốc nội. Các tạp chí truyện tranh trở thành bệ phóng cho họa sĩ trẻ thông qua các cuộc thi và cơ hội xuất bản. Tuy nhiên, nhiều dự án thời kỳ này bỏ dở vì chưa có quy trình đào tạo bài bản.
Thập niên 2010s bùng nổ khi các họa sĩ bắt đầu tự sáng tác các tác phẩm gốc và theo đuổi đam mê truyện tranh như một công việc toàn thời gian. Các nền tảng độc lập như Comicola đã giúp các tác giả gọi vốn cộng đồng (crowdfund) và xuất bản các dự án như Long Thần Tướng (Holy Dragon Imperator) - tác phẩm đưa lịch sử Việt Nam lên trang truyện một cách mới mẻ, hấp dẫn. Mặc dù nhiều dự án vẫn dang dở do gặp điểm yếu ở khâu biên kịch (storytelling), thời kỳ này đã mở ra bước ngoặt cho thế hệ truyện tranh mới.
Truyện tranh Việt Nam lúc này chia làm 2 hướng đi: truyện tranh mạng ngắn, hài hước cực kỳ phổ biến; và truyện tranh truyền thống bắt đầu gặt hái được một số công nhận quốc tế
Hiện nay, truyện tranh Việt đang ở làn sóng thứ ba. Các họa sĩ đang thử nghiệm nhiều phong cách độc đáo, khai thác các chủ đề trưởng thành hơn và tập trung mạnh vào xây dựng cốt truyện hay. Nhiều tác phẩm lấy cảm hứng từ chiều sâu lịch sử, văn hóa Việt Nam và thậm chí đã có những tác phẩm được chuyển thể thành phim điện ảnh, phim truyền hình.
Tính đến hiện tại, truyện tranh Việt đã trải qua một hành trình nhiều thăng trầm. Ở làn sóng thứ ba này, bài toán lớn nhất không còn là câu chuyện bản quyền hay nền tảng xuất bản, mà là cuộc săn tìm một ngôn ngữ tạo hình độc lập của các họa sĩ trẻ.
Tìm “giọng vẽ” của riêng mình
Lâm Hoàng Trúc là một trong những họa sĩ truyện tranh trẻ nổi bật tại Việt Nam hiện nay với hai tác phẩm ghi dấu ấn là Đường hoa và Mùa hè bất tận. Như bao người làm nghệ thuật khác, nữ họa sĩ cũng từng trải qua những tháng ngày trăn trở về câu chuyện bản sắc.
Từng có thời gian dài làm họa sĩ vẽ bối cảnh (background) cho các dự án hoạt hình Nhật Bản (anime), nét vẽ của Lâm Hoàng Trúc không tránh khỏi những ảnh hưởng từ phong cách này. Khi quyết định chuyển hướng sang truyện tranh độc lập, cô đã phải trải qua một hành trình định hình lại chính mình.
Nữ họa sĩ thừa nhận đó là một thử thách "cực kỳ khó khăn" và cần một quãng thời gian đệm nhiều năm để chuyển đổi sang lối vẽ mới: “Để dễ hình dung, sẽ rất kỳ cục nếu vẽ một người Việt Nam bằng phong cách của Detective Conan đúng không? Tôi thích và không phủ nhận sự ảnh hưởng của manga - anime lên cách vẽ của mình. Phong cách này nổi tiếng với năng lực cách điệu phóng khoáng, đôi lúc khiến chúng ta tạm thời quên mất nhân dạng thực tế. Nhưng đối với truyện tranh Việt Nam, tôi cần thận trọng cân nhắc lại từng chi tiết tạo hình, xem cái nào quá cường điệu, cái nào không phù hợp hay kì quái khó hiểu để điều chỉnh cho hợp với câu chuyện.”
Dẫu vậy, việc điều chỉnh không đồng nghĩa với sự gò bó. Với Lâm Hoàng Trúc, “thuần Việt” chưa bao giờ là cái đích duy nhất, cũng không phải một chiếc khung cứng nhắc buộc người vẽ phải rập khuôn theo hành vi ngoài đời thực. Cô quan niệm truyện tranh là tác phẩm hư cấu, là nghệ thuật sáng tạo nên cần sự táo bạo và luôn đổi mới. Thay vì tự ép bản thân vào một khuôn khổ, nữ họa sĩ muốn hướng tới những giá trị mang tính nhân loại, chứa đựng các thông điệp vượt thời gian, xuyên biên giới quốc gia hay giai cấp. Từ bệ đỡ văn hóa, cô khẳng định: “Tính Việt trong truyện của tôi là bước đệm để tôi có thể đi đến những phương trời xa xôi và thử thách hơn.”
“Nhưng trước khi làm được điều đó, tôi phải học cách hiểu rõ bản thân và những điều xảy ra quanh mình; cần chất vấn bản thân, biết tôi đang ở đâu và trân trọng hiện tại đang sống” - Nữ họa sĩ bộc bạch. Đó là lý do hai cuốn sách đầu tay của Lâm Hoàng Trúc - Đường hoa và Mùa hè bất tận - viết về người Việt trong bối cảnh đương đại, chất chứa nhiều tâm sự. Nữ họa sĩ nói: “Mỗi câu chuyện tôi viết đều như một cuộc đời, tôi luôn dốc hết sức lực cho mọi tác phẩm của mình, mỗi câu chuyện kết thúc giống như tôi sống xong một kiếp người vậy.”
Viết tiếp chương mới
Làn sóng thứ ba đang chứng kiến những dấu hiệu khởi sắc của truyện tranh Việt Nam ngay tại sân nhà. Hơn 2.600 bản đặc biệt của Mùa hè bất tận được bán hết sạch trước cả ngày ra mắt chính thức. Cùng thời điểm, Vạn Nhân Ký – Noãn nhanh chóng cán mốc hơn 1.000 bản đặt trước, buộc nhà xuất bản phải in 2.000 bản và lập tức tính đến kế hoạch tái bản ngay trong lần đầu trình làng độc giả.
Theo quan sát của bà Thân Trọng Thanh Quỳnh, Trưởng phòng bản quyền của Du Bút, độc giả giờ đây không còn chỉ mua truyện bằng phần "nhìn" mà còn bằng cả phần "đọc". Bà nhận định xu thế trưởng thành của công chúng đang mang lại lợi thế lớn cho chính các họa sĩ Việt Nam. Giờ đây, họ dễ dàng tiếp cận những tác phẩm chất lượng được thế giới công nhận, từ đó mở rộng các hướng phát triển sự nghiệp của một họa sĩ truyện tranh trong nước. Người viết và người đọc, lần đầu sau nhiều năm, đang cùng nhau viết tiếp chương mới này.
Về phía xuất bản, các đơn vị độc lập như Du Bút Books, Crabit Kidbooks ra đời, khuyến khích sự đa dạng trong phong cách và hướng tới khán giả trưởng thành hơn. Sự hợp tác giữa người viết kịch bản và họa sĩ vẽ ngày càng phổ biến. Kể từ sau dịch COVID-19, các cuộc thi truyện tranh trực tuyến phát triển mạnh, nhiều họa sĩ tìm được công việc ổn định thông qua các dự án Webtoon và các đơn hàng quốc tế.
Nhưng không dừng lại ở những cột mốc doanh thu nội địa, có một chương mới đang được viết tiếp cho truyện tranh Việt bằng những chuyến bay vươn ra “biển lớn”.
Mùa hè bất tận sau khi chinh phục người đọc trong nước đã chính thức được xuất bản tại Ý và chuẩn bị có phiên bản tiếng Pháp. Từ vị trí của một quốc gia từng phải dịch “lậu” truyện tranh nước ngoài để đọc, Việt Nam hiện tại đã chính thức ghi danh trên bản đồ Hội sách Thiếu nhi Bologna 2026. Sức bật ấy càng được khẳng định rõ nét tại Liên hoan Truyện tranh Quốc tế Philippines (PICOF) 2025, khi đại diện nhà xuất bản độc lập Du Bút được mời làm diễn giả, phát biểu về cục diện truyện tranh Đông Nam Á trước sự lắng nghe của hàng trăm chuyên gia và họa sĩ quốc tế. Thế hệ họa sĩ và nhà làm sách hôm nay đang dùng chính "giọng vẽ" độc bản và tư duy làm nghề chuyên nghiệp để đối thoại sòng phẳng với thế giới.
Dẫu vậy, phía sau ánh đèn sân khấu quốc tế và những bản hợp đồng bản quyền xuyên biên giới, thực tế thị trường vẫn là một bài toán đầy trăn trở. Bước chân ra khỏi hào quang của những làn sóng mới, các tác giả Việt ngay lập tức phải đối mặt với một cuộc chiến sinh tồn khốc liệt ngay trên sân nhà, nơi các "đế chế" truyện tranh ngoại nhập đã cắm rễ quá sâu.
“Thực lòng mà nói, tồn tại một áp lực là trên thị trường có nhiều bộ truyện tranh nước ngoài quá xuất sắc. Các tác giả trong nước cần phải nỗ lực rất nhiều để thu hút được độc giả đại chúng, để họ chấp nhận cho truyện Việt một cơ hội" – CEO Comicola Nguyễn Khánh Dương thẳng thắn chia sẻ.
Lời bộc bạch ấy không làm giảm đi giá trị của những thành công hiện tại, mà nó định vị lại đúng chỗ đứng của truyện tranh Việt: Chúng ta đang bắt đầu, một cách nghiêm túc và sòng phẳng. Áp lực từ những bộ truyện nước ngoài xuất sắc chính là chiếc lò luyện để các họa sĩ trẻ không ngừng tự chất vấn, mài giũa "giọng vẽ" và nâng tầm biên kịch.
Hành trình nhiều thăng trầm của truyện tranh Việt Nam đã bước qua những khoảng lặng, qua những làn sóng thử nghiệm đầy vết xước bị bỏ dở, để giờ đây đứng trước một trang giấy trắng hoàn toàn mới. Chứng kiến bản lĩnh của thế hệ tác giả trẻ, người đọc có lý do để kỳ vọng vào một tương lai cho nền truyện tranh nước nhà.
Bình luận
Đăng nhập hoặc Tạo tài khoản để tham gia bình luận
Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu