Gánh nặng bệnh không lây nhiễm và nhu cầu tạo nguồn lực bền vững
Theo Bộ Y tế, các bệnh không lây nhiễm (NCDs) hiện gây ra tới 73% ca tử vong tại Việt Nam, trong đó thuốc lá là tác nhân quan trọng dẫn đến ung thư, bệnh tim mạch, đột quỵ và đái tháo đường. Những bệnh này làm tăng tử vong sớm, giảm năng suất lao động và tạo gánh nặng chi phí điều trị cho hệ thống y tế cũng như từng gia đình. Phân tích kinh tế cho thấy mỗi 1 USD đầu tư cho phòng bệnh NCDs có thể mang lại tới 7 USD lợi ích tại các nước thu nhập thấp và trung bình.
Dù vậy, nguồn lực dành cho phòng chống bệnh không lây nhiễm trên thế giới chỉ chiếm khoảng 1-2% chi tiêu y tế và gần như không thay đổi trong 20 năm qua. Nhiều quốc gia đã giải bài toán thiếu hụt bằng cách sử dụng thuế từ các sản phẩm gây hại - thuốc lá, rượu bia, đồ uống có đường - để tái đầu tư cho sức khỏe cộng đồng. Tính đến nay, ít nhất 133 quốc gia đã tăng hoặc áp dụng thuế y tế mới; 40 nước dành một phần nguồn thu từ thuốc lá cho y tế, 20 nước sử dụng thuế rượu bia và 9 nước đầu tư sức khỏe từ thuế đồ uống có đường.
Các quỹ sức khỏe chuyên biệt, như ThaiHealth của Thái Lan, chứng minh mô hình phụ phí đánh trên rượu và thuốc lá giúp tạo nguồn thu ổn định để triển khai các chương trình dài hạn. Tại Việt Nam, Quỹ PCTHTL hiện là nguồn kinh phí duy nhất và ổn định dành cho phòng chống thuốc lá. Dự thảo Luật Phòng bệnh đề xuất lấy phần lớn vốn điều lệ ban đầu của Quỹ Phòng bệnh từ kết dư Quỹ PCTHTL và tiếp tục sử dụng khoản đóng góp 2% từ doanh nghiệp thuốc lá.
Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: nếu chỉ dựa vào nguồn thu từ thuốc lá, liệu quỹ mới có thể đáp ứng nhu cầu phòng bệnh quốc gia? Kinh nghiệm quốc tế cho thấy muốn có nguồn lực đủ mạnh, các nước thường mở rộng thu từ nhiều nhóm sản phẩm có hại, thay vì chỉ phụ thuộc vào thuốc lá.
Không để mất thành quả 10 năm vì thiếu cơ chế tài chính độc lập
Trong 10 năm qua, nhờ nguồn lực ổn định từ Quỹ PCTHTL, Việt Nam đã giảm tỷ lệ hút thuốc ở nam giới từ 45,3% năm 2015 xuống 35,3% năm 2024; đồng thời triển khai nhiều chiến dịch truyền thông, mô hình can thiệp cộng đồng và chương trình hỗ trợ kỹ thuật trên phạm vi rộng.
Nếu quỹ này bị hòa vào một quỹ lớn hơn mà không có cơ chế bảo đảm kinh phí riêng, các chương trình đã chứng minh hiệu quả có nguy cơ bị gián đoạn. Thách thức còn lớn hơn khi thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và nhiều sản phẩm mới đang bùng phát, khiến công tác phòng chống thuốc lá nặng nề hơn gấp nhiều lần.
Tại Quốc hội, GS.TS Nguyễn Anh Trí (Hà Nội) nhấn mạnh rằng công tác phòng chống thuốc lá truyền thống “chưa thực sự tốt”, nay lại phải đối mặt với thuốc lá thế hệ mới, nên nếu không duy trì một quỹ riêng để triển khai quyết liệt hơn thì “những kết quả mong manh trong hơn 10 năm vừa qua sẽ bị mất nốt, chúng ta sẽ thất bại”.
Vì vậy, giới chuyên gia cho rằng cần duy trì cơ chế tài chính độc lập cho hoạt động PCTHTL nhằm bảo đảm kinh phí ổn định, không bị phân tán và không làm gián đoạn các chương trình then chốt. Các hoạt động như truyền thông, giám sát, thực thi pháp luật hay hỗ trợ kỹ thuật đều cần nguồn lực liên tục và ngày càng lớn - những nhiệm vụ mà Quỹ PCTHTL đang đảm đương hiệu quả.
Bài học quốc tế cho thấy đa số các quốc gia duy trì quỹ thuốc lá riêng để bảo đảm sự bền vững và minh bạch về tài chính. Trong bối cảnh đặt mục tiêu phòng bệnh bền vững, Việt Nam cần mở rộng nguồn thu thay vì chỉ dựa vào thuốc lá; một Quỹ Phòng bệnh đủ mạnh là cần thiết, nhưng không thể hình thành bằng cách lấy toàn bộ nguồn lực từ Quỹ PCTHTL, vốn đang duy trì gần như toàn bộ hoạt động phòng chống thuốc lá trên cả nước.
Bình luận
Đăng nhập hoặc Tạo tài khoản để tham gia bình luận
Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu