Thanh Hóa: Lộ diện hàng loạt “nguồn thu ngầm” trong trường học

Từ công trình tri ân đến “nguồn thu nội bộ”

Khoảng năm 2022, một nhóm cựu học sinh Trường THPT Lê Lai (huyện Ngọc Lặc, nay thuộc xã Xiên Thọ, Thanh Hóa) trở lại mái trường xưa với tâm huyết tri ân, đóng góp kinh phí xây dựng sân bóng, bể bơi và nhà đa năng – những hạng mục được kỳ vọng sẽ giúp học sinh có không gian rèn luyện thể chất, phát triển toàn diện. Sau khi hoàn thiện, các công trình được bàn giao cho nhà trường, công nhận là tài sản công và đưa vào sử dụng từ năm 2023. Nhưng chỉ ít lâu sau, mục đích tốt đẹp ấy lại dần bị bóp méo.

Theo phản ánh của phụ huynh và học sinh, những công trình mang danh “vì học sinh” nay đã biến thành “nguồn thu” của nhà trường. Bể bơi được “giao khoán” cho một nhân viên bảo vệ với giá ban đầu 120 triệu đồng/năm, rồi giảm còn 60 triệu đồng vì “không đủ chi phí vận hành”. Sân bóng thu 200.000 đồng/trận cho khách ngoài, còn nhà đa năng cũng áp dụng mức 10.000 đồng/lượt. Nhiều học sinh nói, có những buổi chiều họ phải đứng ngoài hàng rào nhìn sân trường bị chiếm bởi đội bóng bên ngoài. “Muốn tập thể dục cũng phải chờ khách thuê xong,” một học sinh bức xúc.

Trước phản ánh của dư luận, ông Lê Hồng Kỳ – Hiệu trưởng Trường THPT Lê Lai thừa nhận việc thu tiền là có thật. Theo ông, công đoàn được giao quản lý các hạng mục, do thầy Lê Thế Tình phụ trách. Doanh thu được chia 10% cho người điều hành, phần còn lại “bổ sung quỹ công đoàn” và chi cho bảo dưỡng. Riêng bể bơi, nhà trường “khoán” 50 triệu đồng/năm cho bảo vệ, nhưng người này vẫn “lỗ vốn”. Ông Tình nói, khoản thu chủ yếu dùng cho hoạt động nội bộ, như hỗ trợ nữ giáo viên dịp 8/3, 20/10.

Tuy nhiên, đằng sau những lời giải thích tưởng chừng hợp lý lại là hàng loạt dấu hỏi: vì sao tài sản công lại được tự ý cho thuê, khoán thu mà không có văn bản phê duyệt, không công khai tài chính, không chịu giám sát của Sở Giáo dục và Đào tạo? Dư luận cho rằng, mô hình “tự thu – tự chi” đang che giấu một cơ chế mập mờ, nơi tài sản công bị biến thành lợi ích riêng.

Không chỉ Lê Lai – THPT Nguyễn Thị Lợi cũng bị “điểm mặt”

Không chỉ Trường THPT Lê Lai, Trường THPT Nguyễn Thị Lợi cũng đang bị dư luận chú ý sau khi xuất hiện hàng loạt dấu hiệu bất thường trong hoạt động thu – chi và quản lý tài sản công. Trước tình hình đó, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Thanh Hóa đã ban hành văn bản yêu cầu kiểm tra, xác minh nhiều nội dung: từ việc học sinh không đủ điểm chuẩn vẫn được trúng tuyển, đến các khoản thu chi ngoài ngân sách, thậm chí công đoàn nhà trường ký hợp đồng cho thuê mặt bằng xây căng tin và cho mượn sân bóng ngoài giờ hành chính để thu tiền sử dụng.

Điều đáng nói, mô hình “khoán – cho thuê – chia phần trăm” tại đây có nhiều điểm tương đồng với cách làm ở Trường THPT Lê Lai. Ở cả hai nơi, những hạng mục vốn thuộc tài sản công như sân bóng, nhà đa năng, căng tin… lại bị khai thác như nguồn thu nội bộ, vận hành theo cơ chế mập mờ, không quy chế rõ ràng, không văn bản phê duyệt và cũng không công khai tài chính.

Những vụ việc nối tiếp nhau đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về tình trạng khai thác cơ sở vật chất trường học trái quy định, tiềm ẩn nguy cơ hình thành “nguồn thu ngầm” trong giáo dục. Dư luận đặt câu hỏi: phải chăng đằng sau danh nghĩa “xã hội hóa” đang tồn tại một cơ chế tự phát, nơi tài sản công bị thương mại hóa, còn học sinh – người đáng được hưởng lợi – lại trở thành người đứng ngoài cuộc?

Cảnh báo từ thực tiễn và chủ trương của tỉnh Thanh Hóa

Thực tế tại Trường THPT Lê Lai và THPT Nguyễn Thị Lợi cho thấy, những sai phạm trong việc khai thác, cho thuê, hay “khoán thu” tài sản công trong trường học không còn là hiện tượng cá biệt, mà đang dần trở thành vấn đề nhức nhối trong quản lý giáo dục.

Cho ý kiến về vấn đề này, Luật sư Mai Thanh Bình – Công ty Luật TNHH Mai Thanh Bình cho biết, căn cứ vào Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017, mọi công trình trong khuôn viên trường học đều thuộc quyền quản lý của Nhà nước, không được tự ý cho thuê, khoán hay khai thác sinh lợi nếu chưa được cấp thẩm quyền phê duyệt. Luật sư Mai Thanh Bình nhận định: “Về việc cho thuê, liên doanh, liên kết và khai thác tài sản công, pháp luật quy định rất rõ: mọi hoạt động này chỉ được thực hiện khi có phương án được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Toàn bộ nguồn thu phát sinh phải được nộp vào ngân sách nhà nước hoặc sử dụng theo đúng hướng dẫn của cơ quan chủ quản, bảo đảm công khai, minh bạch. Các đơn vị tuyệt đối không được tự ý cho thuê, cho mượn, liên doanh hay khai thác sinh lợi nếu chưa được cấp phép bằng văn bản, nhằm tránh tình trạng biến tài sản công thành công cụ tư lợi cá nhân.”

Trước tình trạng đó, UBND tỉnh Thanh Hóa đã ban hành nhiều chỉ đạo nhằm siết chặt công tác quản lý thu – chi trong trường học, đặc biệt là các khoản thu “ngoài sổ sách” phát sinh từ việc khai thác sân bóng, bể bơi, căng tin, hay các công trình xã hội hóa. Chủ trương của tỉnh nhấn mạnh rõ: mọi nguồn thu phải được minh bạch, mọi tài sản công phải được sử dụng đúng mục đích, phục vụ học sinh – không thể trở thành “sân sau” cho lợi ích cá nhân.

Nhiều ý kiến cho rằng, trường Lê Lai và trường Nguyễn Thị Lợi chỉ là phần nổi của tảng băng chìm, phản ánh thực trạng đáng lo ngại tại không ít cơ sở giáo dục địa phương. Khi những hạng mục “vì học sinh” bị thương mại hóa âm thầm, khi tài sản công trở thành công cụ sinh lời, thì giá trị đạo đức và niềm tin trong giáo dục đang bị xói mòn từng ngày.

Cần một cuộc rà soát toàn diện

Việc Sở GD&ĐT Thanh Hóa chính thức vào cuộc kiểm tra là tín hiệu tích cực, nhưng để khôi phục niềm tin của xã hội, cần một cuộc rà soát toàn diện trên phạm vi toàn tỉnh. Cơ quan chức năng phải làm rõ các khoản thu – chi, hợp đồng cho thuê, khoán khai thác tài sản công trái quy định, đồng thời truy trách nhiệm người đứng đầu nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Mỗi công trình, sân chơi, bể bơi hay nhà đa năng trong trường học phải được trả lại đúng giá trị ban đầu – phục vụ học sinh, chứ không thể tiếp tục bị lợi dụng như “nguồn thu ngầm” nuôi dưỡng lợi ích nhóm. Bởi khi trường học biến thành nơi kinh doanh, học sinh phải “thuê lại” chính không gian của mình, thì ranh giới giữa giáo dục và thương mại đã bị xóa nhòa.