Vì sao lũ quét, sạt lở liên tiếp xảy ra ở miền núi phía Bắc?

Những ngày gần đây, các tỉnh Sơn La, Lai Châu, Lào Cai liên tiếp ghi nhận các vụ lũ quét, sạt lở đất gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản. Nhiều khu dân cư bị cô lập, nhà cửa bị cuốn trôi, giao thông chia cắt, trong khi lực lượng chức năng vẫn đang căng mình khắc phục hậu quả và tìm kiếm các nạn nhân mất tích.

Lý giải nguyên nhân của đợt thiên tai bất thường này, ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo thời tiết, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho biết, yếu tố đáng lo ngại nhất là tình trạng mưa kéo dài liên tục trong nhiều tuần tại khu vực Tây Bắc.

Đất "ngậm no nước", chỉ cần thêm mưa là có thể sạt lở

Theo ông Nguyễn Văn Hưởng, từ đầu tháng 6 đến nay, khu vực Tây Bắc gần như không có nhiều ngày khô ráo. Thống kê cho thấy trong 48 ngày, khu vực Lai Châu, Điện Biên và Sơn La chỉ có 5 ngày không xuất hiện mưa, còn lại 43 ngày đều ghi nhận mưa với cường độ khác nhau.

Riêng tại Lai Châu, từ ngày 4/7 đến nay, gần như ngày nào cũng có mưa rào và dông, lượng mưa phổ biến dao động từ 20-40 mm/ngày. Mưa kéo dài khiến đất đá liên tục ngấm nước, không có thời gian khô trở lại.

Trong điều kiện nền đất đã bão hòa, chỉ cần xuất hiện thêm một đợt mưa vừa hoặc mưa lớn cũng đủ làm giảm khả năng liên kết của đất, khiến các mái taluy mất ổn định và dễ xảy ra sạt lở hoặc lũ quét.

Đây cũng là nguyên nhân khiến chỉ trong thời gian ngắn, hàng loạt điểm sạt lở lớn đã xuất hiện liên tiếp tại Sơn La, Lào Cai rồi Lai Châu.

Ba nguyên nhân dẫn đến thảm họa ở Mường Than

Đề cập đến vụ lũ quét, sạt lở đặc biệt nghiêm trọng xảy ra tại xã Mường Than (Lai Châu) ngày 17/7, ông Nguyễn Văn Hưởng cho biết đây là kết quả cộng hưởng của nhiều yếu tố tự nhiên.

Trước hết là lượng mưa tích lũy rất lớn trong thời gian dài. Tại trạm đo Phúc Than, tổng lượng mưa từ đầu tháng 7 đến ngày 17/7 lên tới gần 800 mm. Khối đất đá trên các sườn núi vì thế đã ngấm no nước, mất dần độ ổn định.

Bên cạnh đó, địa hình Mường Than vốn có nhiều sườn dốc lớn, xen kẽ các khe suối nhỏ cùng hệ thống taluy tự nhiên và taluy nhân tạo. Địa chất khu vực chủ yếu là đất đá phong hóa mạnh, rất nhạy cảm với mưa lớn kéo dài.

Yếu tố cuối cùng là trận mưa cực lớn diễn ra từ đêm 16 đến ngày 17/7. Chỉ trong hơn một ngày, khu vực ghi nhận lượng mưa khoảng 262,6 mm. Đây được xem là "giọt nước tràn ly", kích hoạt hàng loạt khối đất đá sạt xuống, tạo nên trận lũ quét có sức tàn phá lớn.

Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, trong nhiều bản tin cảnh báo gần đây, Lai Châu liên tục được xếp ở cấp độ cảnh báo màu tím - mức nguy hiểm cao nhất đối với nguy cơ lũ quét và sạt lở đất.

Nguy cơ thiên tai vẫn chưa chấm dứt

Mặc dù mưa tại khu vực Tây Bắc đã có dấu hiệu giảm so với những ngày cao điểm, song cơ quan khí tượng nhận định đây chỉ là khoảng nghỉ ngắn.

Dự báo từ đêm 20 đến khoảng ngày 23/7, Bắc Bộ tiếp tục xuất hiện mưa rào và dông rải rác, có nơi mưa to, tập trung chủ yếu vào chiều tối, ban đêm và sáng sớm. Từ ngày 24/7, mưa giảm nhưng vẫn còn xuất hiện cục bộ.

Trong bối cảnh nền đất ở nhiều khu vực miền núi đã bão hòa nước sau nhiều tuần mưa liên tiếp, nguy cơ xảy ra lũ quét và sạt lở đất vẫn ở mức cao, đặc biệt tại các tỉnh Lai Châu, Sơn La, Lào Cai, Điện Biên, Tuyên Quang, Cao Bằng và một số địa phương miền núi phía Bắc.

Các chuyên gia khuyến cáo, khi xuất hiện mưa lớn kéo dài, nhất là vào ban đêm, người dân cần đặc biệt lưu ý những dấu hiệu bất thường như nước suối chuyển màu đục và dâng nhanh, xuất hiện tiếng nổ, tiếng rạn trên sườn núi hoặc nền đất, tường nhà có vết nứt... Đây đều là những cảnh báo sớm của nguy cơ lũ quét, sạt lở.

Khi phát hiện các dấu hiệu trên, người dân cần nhanh chóng di chuyển đến khu vực cao, an toàn; tuyệt đối không ở lại nhà ven suối, dưới chân taluy hoặc cố vượt qua các ngầm, tràn khi nước đang dâng.

Bên cạnh việc chủ động dự trữ lương thực, nước sạch, đèn pin và các nhu yếu phẩm cần thiết trong mùa mưa bão, người dân cũng cần theo dõi sát các bản tin dự báo thời tiết, chấp hành hướng dẫn sơ tán của chính quyền địa phương để giảm thiểu thiệt hại.

Đối với các địa phương miền núi, cơ quan khí tượng đề nghị tiếp tục rà soát những điểm có nguy cơ sạt lở, các vị trí nghẽn dòng, khu vực dân cư ven suối và những công trình xung yếu để kịp thời triển khai các biện pháp phòng ngừa, ứng phó, hạn chế thấp nhất thiệt hại về người và tài sản khi mưa lớn tiếp diễn.