Bệnh não mô cầu: “Cuộc đua theo giờ” với nguy cơ tử vong lên tới 50%

Theo cảnh báo của Bộ Y tế, bệnh não mô cầu do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có khả năng xâm nhập trực tiếp vào máu và hệ thần kinh trung ương, dẫn đến viêm màng não mủ hoặc nhiễm khuẩn huyết tối cấp. Bệnh lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp thông qua nước bọt và dịch mũi họng khi tiếp xúc gần. Việc ho, hắt hơi, nói chuyện ở khoảng cách gần, dùng chung đồ cá nhân hay sinh hoạt trong môi trường đông người đều có thể làm tăng nguy cơ lây nhiễm. Đáng lưu ý, người lành mang vi khuẩn nhưng không có biểu hiện bệnh vẫn có thể trở thành nguồn lây âm thầm trong cộng đồng.

Trong khi đó, hệ thống giám sát dịch tễ đã ghi nhận từ đầu năm đến nay, cả nước có 95 ca mắc não mô cầu, tăng nhiều lần so với cùng kỳ năm 2024. Một số ca tử vong đã được xác nhận tại Bắc Ninh và TP Hồ Chí Minh. Riêng khu vực phía Nam ghi nhận 27 ca mắc, trong đó có những bệnh nhi nhập viện trong tình trạng sốc nhiễm khuẩn nặng. Tại Thái Bình, một ổ dịch đã khiến 74 người phải theo dõi, giám sát y tế sau khi xuất hiện ca bệnh nặng trong cộng đồng. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, con số này có thể chưa phản ánh đầy đủ thực tế do nhiều trường hợp không được xét nghiệm xác định tác nhân ở giai đoạn sớm.

PGS.TS.BS Phạm Quang Thái, Phó trưởng khoa Kiểm soát bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương cho biết, não mô cầu luôn nằm trong nhóm bệnh có nguy cơ tử vong cao nhất. Nếu không được điều trị kịp thời, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 50% chỉ trong vòng 24–48 giờ. Ngay cả khi được điều trị tích cực, tỷ lệ tử vong vẫn ở mức 8–15%, và khoảng 20% người sống sót phải đối mặt với các di chứng thần kinh hoặc thể chất kéo dài suốt đời. Sau đại dịch COVID-19, nhiều quốc gia ghi nhận sự quay trở lại mạnh mẽ của các bệnh truyền nhiễm xâm lấn, trong đó có não mô cầu, do thay đổi mô hình dịch tễ và gián đoạn tiêm chủng; Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng này.

Từ thực tiễn điều trị, TS.BS Đỗ Thiện Hải, Phó Giám đốc Trung tâm Bệnh nhiệt đới, Bệnh viện Nhi Trung ương cho biết, phần lớn bệnh nhân nhập viện đều đã ở giai đoạn muộn. Giai đoạn đầu, bệnh thường chỉ biểu hiện bằng sốt, mệt mỏi, đau đầu, buồn nôn – những dấu hiệu rất dễ nhầm với cảm cúm thông thường. Chính sự chủ quan này khiến nhiều gia đình không đưa trẻ đi khám sớm. Trong khi đó, chỉ sau vài giờ, vi khuẩn có thể gây nhiễm khuẩn huyết, rối loạn tri giác, co giật, suy đa cơ quan và đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh.

Thời gian ủ bệnh não mô cầu thường kéo dài từ 2 đến 10 ngày, nhưng khi khởi phát, bệnh tiến triển rất nhanh theo từng giờ. Các dấu hiệu điển hình như ban xuất huyết hoại tử, cứng gáy, đau cổ, lú lẫn hay rối loạn ý thức thường chỉ xuất hiện khi bệnh đã nặng. Điều này khiến việc chẩn đoán sớm gặp nhiều khó khăn, đặc biệt tại tuyến y tế cơ sở, nơi còn hạn chế về điều kiện xét nghiệm chuyên sâu.

Về phòng bệnh, TS.BS Nguyễn An Nghĩa, Phó Trưởng khoa Nhiễm – Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 cho biết, nhiều bệnh nhân khi nhập viện đã trong tình trạng sốc nhiễm khuẩn rất nặng. Ngay cả khi được điều trị đúng và kịp thời, tỷ lệ tử vong vẫn ở mức 10–15%; với thể nhiễm trùng huyết, con số này có thể lên tới 40%. Do đó, vắc xin được đánh giá là biện pháp phòng bệnh hiệu quả, an toàn và bền vững nhất hiện nay. Việt Nam đã có các loại vắc xin giúp phòng các nhóm huyết thanh phổ biến như A, B, C, W và Y, trong đó có những loại vắc xin bao phủ nhiều nhóm huyết thanh trong cùng một mũi tiêm. Đáng chú ý, các nhóm huyết thanh C và W đang được ghi nhận có tỷ lệ tử vong cao.

Các chuyên gia khuyến cáo nhóm trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ dưới 2 tuổi, cùng nhóm thanh thiếu niên từ 11–18 tuổi cần được tiêm phòng sớm do nguy cơ mắc bệnh cao và diễn tiến nặng. Bên cạnh tiêm chủng, việc giữ vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho, hạn chế tiếp xúc gần khi có triệu chứng hô hấp và đưa người bệnh đi khám sớm khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường vẫn là những biện pháp quan trọng để phòng bệnh.

Trong bối cảnh số ca mắc có xu hướng gia tăng, bệnh diễn tiến nhanh và tỷ lệ tử vong cao, các chuyên gia nhấn mạnh người dân không nên chủ quan trước những triệu chứng tưởng chừng đơn giản. Nhận biết sớm, xử trí kịp thời và tiêm phòng đầy đủ chính là chìa khóa quan trọng để giảm thiểu tử vong, hạn chế di chứng và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.