Cần làm rõ quyền của cơ quan báo chí trước làn sóng khai thác nội dung số

Quyền liên quan – khoảng trống pháp lý cần được lấp đầy

Trong bối cảnh báo chí đang đối mặt với sức ép ngày càng lớn từ các nền tảng số và mô hình truyền thông mới, nhiều đại biểu Quốc hội thống nhất rằng việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ lần này phải đặt trọng tâm vào việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền của cơ quan báo chí. Đây không chỉ là yêu cầu cấp thiết của thực tiễn mà còn phù hợp xu thế lập pháp quốc tế.

Phát biểu tại nghị trường, đại biểu Hoàng Minh Hiếu - Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An cho biết, tại nhiều quốc gia, quyền liên quan của cơ quan báo chí đã được quy định rõ ràng nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế, quyền kiểm soát và quyền thương lượng khi nội dung báo chí bị tái sử dụng. Các quy định này cho phép cơ quan báo chí yêu cầu cấp phép, thu phí hoặc hạn chế việc khai thác nội dung bởi bên thứ ba, đặc biệt trên các nền tảng số – nơi thông tin bị lan truyền nhanh chóng và dễ bị sao chép.

Trong khi đó, pháp luật Việt Nam hiện mới chủ yếu bảo hộ quyền tác giả của nhà báo, chưa điều chỉnh đầy đủ các hành vi như tổng hợp, lập chỉ mục, trích đoạn, khai thác dữ liệu báo chí hay xây dựng dịch vụ dựa trên nội dung báo chí của bên thứ ba. Những hình thức khai thác gián tiếp này không sao chép toàn bộ tác phẩm nhưng vẫn tận dụng đáng kể giá trị đầu tư của tòa soạn. Điều này tạo ra khoảng trống pháp lý, khiến cơ quan báo chí gặp khó khăn khi yêu cầu bồi thường hoặc ngăn chặn hành vi sử dụng lại trái phép.

Việc bổ sung và làm rõ quyền liên quan của cơ quan báo chí vì vậy được xem là bước đi quan trọng nhằm bảo vệ nguồn lực đầu tư, thúc đẩy báo chí phát triển bền vững, đồng thời đảm bảo sự công bằng trong môi trường truyền thông số cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Cần xác định quyền cho phép, quyền thương lượng phí và thời hạn bảo hộ

Cũng theo đại biểu Hoàng Minh Hiếu, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi cần xác định rõ ràng và đầy đủ hơn quyền của cơ quan báo chí trong bối cảnh nội dung báo chí đang bị khai thác rộng rãi trên các nền tảng số. Đại biểu Hiếu nhận mạnh: "các cơ quan báo chí phải được trao quyền quyết định việc cho phép hay không cho phép bên thứ ba sao chép, lưu trữ, lập chỉ mục, trích đoạn hay tổng hợp nội dung tin bài. Đây chính là cơ sở pháp lý để các tòa soạn kiểm soát dòng thông tin của mình, hạn chế tình trạng trích dẫn tùy tiện hoặc sử dụng nội dung mà không có sự đồng ý".

Bên cạnh đó, đại biểu cũng cho rằng luật cần quy định rõ quyền thương lượng phí sử dụng khi các doanh nghiệp hoặc nền tảng số thu lợi từ nội dung báo chí. Việc thiết lập cơ chế chia sẻ doanh thu giữa đơn vị khai thác và cơ quan báo chí không chỉ nhằm bảo vệ nguồn lực đầu tư mà còn giúp tạo lập môi trường cạnh tranh công bằng, tránh tình trạng các nền tảng số hưởng lợi nhiều trong khi báo chí là đơn vị sản xuất nội dung gốc lại không được hưởng phần giá trị tương xứng.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu cũng lưu ý phải phân biệt rõ các hoạt động sử dụng phi thương mại như nghiên cứu, giáo dục hoặc trích dẫn kèm liên kết nguồn, bởi những hành vi này không ảnh hưởng đến việc khai thác thương mại thông thường của báo chí và cần được pháp luật bảo vệ để thúc đẩy tri thức lan tỏa.

Về thời hạn bảo hộ, đại biểu đề xuất tham khảo kinh nghiệm quốc tế với mức 2 năm kể từ thời điểm công bố lần đầu. Khoảng thời gian này đủ để đảm bảo cơ quan báo chí có quyền kiểm soát và khai thác hợp lý đối với sản phẩm thông tin mà họ đã đầu tư sản xuất.

Hoàn thiện cơ chế quản lý tài sản trí tuệ công, tránh hiểu lầm về quyền đăng ký độc lập

Trong quá trình thảo luận về dự án Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, đại biểu Nguyễn Thị Sửu - Đoàn ĐBQH TP. Huế nhấn mạnh: "Bên cạnh các nội dung liên quan đến quyền của cơ quan báo chí, một vấn đề quan trọng không kém là việc hoàn thiện cơ chế quản lý tài sản trí tuệ hình thành từ các nhiệm vụ khoa học và công nghệ sử dụng ngân sách nhà nước". Bà cho rằng nhóm quy định này hiện đang phân tán ở nhiều điều khoản khác nhau, thiếu sự thống nhất và chưa phản ánh đầy đủ mối quan hệ giữa tổ chức quản lý nhiệm vụ và cá nhân trực tiếp sáng tạo.

Từ thực tiễn phát sinh nhiều tranh chấp trong thời gian qua giữa cơ quan chủ trì nhiệm vụ và tác giả đối với các sản phẩm như sáng chế giống cây trồng hay kết quả nghiên cứu được nhà nước đầu tư, đại biểu cho rằng việc tập trung hóa các quy định là hết sức cần thiết. Bà đề xuất bổ sung một điều khoản độc lập, dự kiến là Điều 8B nhằm xác lập rõ ràng ba nội dung cốt lõi: ai là chủ sở hữu tài sản trí tuệ, cơ chế khai thác thương mại như thế nào và nguyên tắc phân chia lợi ích ra sao. Cấu trúc thống nhất này sẽ giúp cơ quan chủ trì có cơ sở pháp lý rõ ràng khi tiến hành đăng ký bảo hộ hoặc thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đồng thời tạo điều kiện cho Chính phủ ban hành nghị định hướng dẫn một cách đồng bộ.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu cũng đặc biệt lưu ý phải quy định rõ ràng rằng tổ chức được giao quản lý nhiệm vụ có quyền đăng ký bảo hộ và quyền giao quyền khai thác tài sản trí tuệ. Quy định này không chỉ bảo vệ tính minh bạch trong quản lý tài sản khoa học công nghệ sử dụng ngân sách mà còn tránh gây hiểu lầm rằng cá nhân tác giả có thể tự đăng ký độc lập, dẫn đến những tranh chấp kéo dài và khó giải quyết trong thực tiễn.