Vận dụng tư tưởng Chủ tịch Hồ Chí Minh xây dựng nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại

Những giá trị cốt lõi trong tư tưởng, đạo đức, phong cách báo chí Hồ Chí Minh

Từ rất sớm trong quá trình tìm đường cứu nước, hoạt động cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận thức được tầm quan trọng của báo chí đối với sự nghiệp cứu nước giải phóng dân tộc, xây dựng và phát triển đất nước. Từ nhận thức đó, sau khi quay trở lại Pháp năm 1917, Người đã học viết báo, sáng lập tờ báo Le Paria (Người cùng khổ) viết bằng tiếng Pháp, tiếng Ả rập và tiếng Trung Quốc, với mục đích ban đầu tố cáo tội ác của chủ nghĩa thực dân, giác ngộ, tuyên truyền lý luận cách mạng. Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đánh giá cao vai trò của báo chí, coi báo chí là một bộ phận không thể thiếu của sự nghiệp cách mạng, là vũ khí sắc bén góp phần thúc đẩy cách mạng phát triển đến thắng lợi.

Trong hơn 50 năm hoạt động báo chí, Người đã sáng lập nhiều tờ báo, viết hàng nghìn bài báo bằng nhiều thứ tiếng khác nhau và để lại một hệ thống quan điểm sâu sắc về chức năng, nhiệm vụ, đối tượng phục vụ, phương pháp tác nghiệp và đạo đức nghề nghiệp của người làm báo.

Về mục đích và sứ mệnh của báo chí cách mạng

Theo Hồ Chí Minh, báo chí trước hết phải phục vụ sự nghiệp cách mạng, phục vụ nhân dân và đất nước với nhiệm vụ xuyên suốt là: “chống thực dân đế quốc, chống phong kiến địa chủ, tuyên truyền cho độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội”¹ và “Báo chí của ta thì cần phục vụ nhân dân lao động, phục vụ chủ nghĩa xã hội, phục vụ cho đấu tranh thống nhất nước nhà, cho hòa bình thế giới. Chính vì thế cho nên tất cả những người làm báo (người viết, người in, người sửa bài, người phát hành...) phải có lập trường chính trị vững chắc. Chính trị phải làm chủ, đường lối chính trị đúng thì những việc khác mới đúng được. Cho nên các báo chí của ta phải có đường lối chính trị đúng”².

Theo Người, trước khi đặt bút viết, nhà báo cần phải suy nghĩ xem: Viết cho ai? Viết để làm gì? Viết về cái gì? Lấy tài liệu đâu mà viết? Cách viết thế nào? Viết rồi phải làm thế nào?³. Những thông tin phản ánh phải đảm bảo tính chân thực, tính thời sự, phải góp phần vào sự phát triển của cách mạng, vào "sự nghiệp phò chính, trừ tà", đem lại cuộc sống hạnh phúc ấm no cho nhân dân. Đây được xem như 6 “nguyên tắc vàng” của báo chí cách mạng hiện đại. Người cho rằng báo chí không tồn tại vì bản thân nó mà phải hướng tới mục tiêu cao nhất là phục vụ lợi ích của dân tộc và nhân dân. Do đó, mỗi tác phẩm báo chí phải góp phần tuyên truyền đường lối của Đảng, phản ánh trung thực thực tiễn cuộc sống, cổ vũ nhân tố mới, đấu tranh chống tiêu cực và thúc đẩy tiến bộ xã hội.

Về đạo đức nghề nghiệp của người làm báo

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhiều lần khẳng định đạo đức là gốc, là nền tảng, là sức mạnh, là tiêu chuẩn hàng đầu của người cách mạng, đồng thời cũng là nền tảng của nghề báo, người làm báo. Người yêu cầu nhà báo phải có đạo đức nghề nghiệp, phải trung thực, khách quan, có trách nhiệm với xã hội và nhân dân. Trước khi viết phải tìm hiểu sâu, điều tra kĩ càng: “Chưa điều tra, chưa nghiên cứu, chưa biết rõ thì chớ nói, chớ viết”. Đây là nguyên tắc nghề nghiệp đặc biệt quan trọng, thể hiện yêu cầu về tính chính xác, tính chân thực của thông tin báo chí. Người làm báo phải có tinh thần khiêm tốn, cầu thị, gần dân, lắng nghe dân, hiểu dân và học dân. Bởi vì, nếu xa rời thực tiễn, xa rời nhân dân thì báo chí sẽ mất đi sức sống và khả năng thuyết phục.

Chính vì vậy, Người đặc biệt quan tâm đến công tác giáo dục đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ phóng viên, nhà báo. Trong giáo dục đạo đức người làm báo, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh: Người làm báo phải luôn có ý thức không ngừng nâng cao tinh thần trách nhiệm trước Đảng, trước nhân dân. Phải dám viết, dám làm, dám chịu trách nhiệm trước những bài viết của mình, luôn có tinh thần vượt khó đi lên, thường xuyên học tập, trau dồi nâng cao trình độ chuyên môn, đạo đức cách mạng. Khi đặt bút viết, cần phải tôn trọng sự thật, hiện thực khách quan, không bịa đặt, thêm bớt: “Không nên chỉ viết cái tốt và giấu đi cái xấu. Nhưng phê bình phải đúng đắn. Nêu cái hay, cái tốt thì phải có chừng mực, chớ phóng đại... Phê bình thì phải phê bình một cách thật thà, chân thành, đúng đắn”⁴. Đồng thời luôn nêu cao tinh thần tự phê bình và phê bình, thường xuyên tự kiểm điểm, sửa chữa để các bài viết ngày càng hoàn thiện phục vụ tốt nhất cho cách mạng và nhân dân như Bác từng nói: Thật thà tự phê bình và thành khẩn tự phê bình là thứ vũ khí sắc bén nhất để sửa chữa khuyết điểm và phát triển ưu điểm của mình. Vì vậy, chẳng những chúng ta phải thực hiện mở rộng phê bình và tự phê bình trong Đảng và trong cơ quan chính quyền, mà chúng ta và đội ngũ những người làm báo cần phải hoan nghênh những lời phê bình thật thà của nhân dân, của bạn đọc hơn bao giờ hết.

Về phong cách báo chí Hồ Chí Minh

Một trong những giá trị đặc sắc trong di sản báo chí của Chủ tịch Hồ Chí Minh là phong cách làm báo độc đáo, mẫu mực và giàu sức lan tỏa. Phong cách báo chí Hồ Chí Minh trước hết thể hiện ở sự ngắn gọn, súc tích nhưng chứa đựng nội dung sâu sắc, dễ đọc, dễ hiểu, dễ nhớ và dễ đi vào thực tiễn cuộc sống. Người luôn yêu cầu người làm báo phải viết sao cho quần chúng có thể đọc được, hiểu được và làm theo được. Chính vì vậy, trong các bài viết của mình, Hồ Chí Minh thường sử dụng ngôn ngữ giản dị, gần gũi với đời sống nhân dân, tránh lối diễn đạt cầu kỳ, sáo rỗng hay xa rời thực tiễn. Bên cạnh đó, các tác phẩm báo chí của Người luôn nổi bật bởi lập luận chặt chẽ, tư duy sắc bén, dẫn chứng sinh động và giàu tính thuyết phục. Mỗi bài báo không chỉ phản ánh đúng bản chất của sự việc mà còn định hướng nhận thức, khơi dậy tinh thần hành động và trách nhiệm xã hội của người đọc.

Phong cách báo chí Hồ Chí Minh là sự kết hợp hài hòa giữa tính chiến đấu, tính khoa học và tính nhân văn. Báo chí vừa là vũ khí sắc bén trên mặt trận tư tưởng, vừa là phương tiện phục vụ nhân dân, bảo vệ chân lý và lan tỏa những giá trị tốt đẹp của xã hội. Đến nay, những giá trị đó vẫn giữ nguyên ý nghĩa thời sự, trở thành chuẩn mực nghề nghiệp quý báu cho đội ngũ những người làm báo Việt Nam trong quá trình xây dựng nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại.

Vận dụng tư tưởng, đạo đức, phong cách báo chí Hồ Chí Minh trong xây dựng, phát triển đội ngũ nhà báo trong kỷ nguyên mới

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của internet, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo AI đã, đang làm thay đổi sâu sắc môi trường truyền thông; trong bối cảnh đó, việc tiếp tục vận dụng tư tưởng, đạo đức, phong cách báo chí Hồ Chí Minh về xây dựng, phát triển đội ngũ nhà báo trong thời đại hiện nay là cực kỳ cần thiết.

Một là, tiếp tục nâng cao bản lĩnh chính trị và trách nhiệm xã hội của đội ngũ nhà báo

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, báo chí là một bộ phận quan trọng của sự nghiệp cách mạng, là yếu tố góp phần làm nên những thắng lợi vẻ vang của cách mạng Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh. Người làm báo chính là chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng - văn hóa, mặt trận “phò chính trừ tà”. Theo Nhà báo Hồ Chí Minh, làm báo chính là làm cách mạng, người làm báo là người làm cách mạng với một mục đích duy nhất là phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân, hy sinh vì nền độc lập tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội. Ngòi bút của người làm báo chính là vũ khí sắc bén trong cuộc đấu tranh chống kẻ thù xâm lược, bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc, góp phần đem lại cuộc sống tự do ấm no hạnh phúc cho nhân dân: “Ngòi bút của các bạn cũng là những vũ khí sắc bén trong sự nghiệp phò chính, trừ tà”⁵. Vì vậy, yêu cầu trước hết đối với đội ngũ nhà báo là phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, tuyệt đối trung thành với mục tiêu, lý tưởng cách mạng của Đảng, lợi ích của quốc gia, dân tộc và nhân dân.

Trong bối cảnh hiện nay, sự phát triển mạnh mẽ của internet, mạng xã hội và các nền tảng truyền thông xuyên biên giới đang làm thay đổi sâu sắc môi trường thông tin. Bên cạnh những cơ hội thuận lợi, các thế lực thù địch, phản động cũng triệt để lợi dụng không gian mạng để phát tán thông tin sai lệch, xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; kích động tư tưởng cực đoan, gây chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng đội ngũ nhà báo có bản lĩnh chính trị vững vàng, khả năng nhận diện, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng năm 2026 đã đặt ra yêu cầu, nhiệm vụ: “Xây dựng nền báo chí, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại. Tiếp tục sắp xếp hệ thống báo chí, xuất bản truyền thông theo hướng tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả. Tăng cường trách nhiệm của cơ quan chủ quản, người đứng đầu; có giải pháp hiệu quả để chấn chỉnh, xử lý kịp thời, nghiêm minh các sai phạm, nhất là những sai phạm trên môi trường mạng. Hoàn thiện hệ thống giám sát, cảnh báo trên không gian mạng để sớm phát hiện, ngăn chặn, bóc gỡ các tin xấu độc từ nguồn phát tán. Tăng cường tuyên truyền, giáo dục người dân nâng cao ý thức trách nhiệm, tinh thần cảnh giác khi tham gia vào môi trường mạng truyền thông”⁶.

Thực hiện yêu cầu đó, các cơ quan báo chí cần tăng cường giáo dục chính trị, tư tưởng; thường xuyên bồi dưỡng lý luận chính trị, cập nhật kiến thức mới cho đội ngũ nhà báo; gắn việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh với thực hiện nhiệm vụ chuyên môn. Mỗi nhà báo phải nhận thức sâu sắc rằng sản phẩm báo chí không chỉ phản ánh hiện thực mà còn tác động trực tiếp đến nhận thức, tình cảm và hành vi xã hội. Do đó, mọi thông tin được đăng tải phải bảo đảm tính chính xác, khách quan, trung thực, nhân văn và hướng tới lợi ích chung của đất nước, của nhân dân.

Hai là, xây dựng đạo đức nghề nghiệp và văn hóa báo chí theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Đạo đức nghề nghiệp là yếu tố cốt lõi tạo nên uy tín và giá trị của người làm báo. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao vai trò của đạo đức cách mạng đối với đội ngũ cán bộ, đảng viên nói chung và người làm báo nói riêng. Người nhấn mạnh: “Có tài mà không có đức là người vô dụng”, bởi vậy người làm báo trước hết phải là người có đạo đức trong sáng, có trách nhiệm với xã hội và công chúng.

Trong hoạt động báo chí, Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng tính trung thực, khách quan. Trước khi viết báo, phát ngôn thông tin cần phải xác thực, điều tra, kiểm chứng thông tin xem có đúng hay không, chứ không được viết theo kiểu: “Chưa điều tra, chưa nghiên cứu, chưa biết rõ thì chớ nói, chớ viết”. Đây không chỉ là yêu cầu về phương pháp tác nghiệp mà còn là chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp của người làm báo. Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, khi áp lực cạnh tranh về tốc độ và lượng truy cập ngày càng lớn, việc giữ vững nguyên tắc trung thực, khách quan càng có ý nghĩa quan trọng.

Thực tiễn cho thấy hiện nay có lúc, có nơi vẫn còn một số thông tin thiếu kiểm chứng, giật tít câu khách, thương mại hóa hoạt động báo chí, vi phạm quy tắc đạo đức nghề nghiệp ở một số cơ quan báo chí và một số người làm báo. Những hiện tượng đó không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan báo chí, đạo đức nhà báo mà còn làm suy giảm niềm tin của công chúng đối với báo chí cách mạng. Do vậy, việc tiếp tục xây dựng đạo đức nghề nghiệp và văn hóa báo chí theo tư tưởng, đạo đức, phong cách báo chí Hồ Chí Minh cần được xác định là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài. Các cơ quan báo chí cần tiếp tục thực hiện nghiêm Luật Báo chí năm 2016, Quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam và Quy tắc sử dụng mạng xã hội của người làm báo Việt Nam; đồng thời tăng cường giáo dục lý tưởng nghề nghiệp, tinh thần “phụng sự Tổ quốc và phục vụ nhân dân”. Xây dựng văn hóa báo chí không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp mà còn phải hình thành môi trường làm báo lành mạnh, nhân văn, đề cao trách nhiệm, tính chuyên nghiệp và tinh thần cống hiến. Đây là yếu tố quan trọng góp phần xây dựng đội ngũ nhà báo vừa có trình độ chuyên môn cao, vừa có phẩm chất đạo đức trong sáng.

Ba là, học tập, vận dụng và phát huy phong cách báo chí sát thực tiễn gắn bó mật thiết với nhân dân của Hồ Chí Minh

Bám sát thực tiễn cuộc sống và gắn bó mật thiết với nhân dân là một trong những giá trị đặc sắc trong phong cách báo chí Hồ Chí Minh. Người luôn nhấn mạnh: báo chí phải xuất phát từ thực tiễn, phản ánh trung thực đời sống nhân dân và phục vụ lợi ích của nhân dân. Theo Người, muốn viết đúng, viết hay thì trước hết phải gần dân, hiểu dân, học dân và tôn trọng nhân dân. Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh luôn nêu cao quan điểm “lấy dân làm gốc”, cứu nước luôn gắn liền với cứu dân; độc lập dân tộc luôn gắn liền với cuộc sống ấm no, hạnh phúc nhân dân: “Nếu nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì”. Vì vậy các bài viết của Người thường ngắn gọn, dễ hiểu, sử dụng ngôn ngữ gần gũi với đời sống thường ngày, giúp người đọc dễ tiếp nhận và thực hiện. Đây là phong cách báo chí mẫu mực mà đội ngũ nhà báo hiện nay cần tiếp tục học tập, vận dụng và phát huy.

Trong điều kiện hiện nay, để thực hiện được phong cách gần dân, sát thực tiễn trong hoạt động báo chí đòi hỏi nhà báo phải thường xuyên bám sát cơ sở, lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của nhân dân, phản ánh khách quan những vấn đề thực tiễn đặt ra trong quá trình phát triển đất nước. Báo chí không chỉ là kênh thông tin một chiều mà còn phải trở thành cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân; góp phần phát hiện, phản ánh và đề xuất giải pháp đối với những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn. Đồng thời, người làm báo cần chủ động phát hiện, tuyên truyền những mô hình mới, cách làm hay, các nhân tố tích cực trong xã hội; góp phần lan tỏa những giá trị tốt đẹp, củng cố niềm tin và khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng.

Bốn là, tiếp tục nâng cao năng lực và kỹ năng làm báo trong kỷ nguyên số

Trước những thay đổi mang tính bước ngoặt trong lĩnh vực truyền thông và báo chí trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây, internet vạn vật (IoT), công nghệ thực tế ảo và các nền tảng số đang làm thay đổi phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin đã đặt ra yêu cầu cần tiếp tục nâng cao năng lực số và kỹ năng làm báo trong kỷ nguyên số hiện nay.

Đánh giá tầm quan trọng của khoa học, công nghệ trong sự phát triển của đất nước hiện nay, Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã xác định: Chuyển đổi số là động lực quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững đất nước. Đối với lĩnh vực báo chí, chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu khách quan mà còn là điều kiện sống còn để nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động trong môi trường truyền thông hiện đại.

Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong điều kiện mới đòi hỏi đội ngũ nhà báo phải không ngừng học tập, nâng cao trình độ chuyên môn và năng lực thích ứng với công nghệ mới. Mỗi nhà báo cần được trang bị kiến thức về công nghệ số, kỹ năng khai thác dữ liệu, kỹ năng sản xuất nội dung đa phương tiện, kỹ năng sử dụng trí tuệ nhân tạo một cách hiệu quả và có trách nhiệm. Cùng với đó là năng lực kiểm chứng thông tin, nhận diện tin giả, bảo đảm an toàn thông tin và an ninh mạng cũng trở thành những yêu cầu không thể thiếu đối với người làm báo hiện nay. Trong môi trường số, tốc độ thông tin luôn đi kèm với nguy cơ sai lệch thông tin; do đó, nhà báo càng phải đề cao nguyên tắc trung thực, khách quan và trách nhiệm nghề nghiệp theo đúng quan điểm của Hồ Chí Minh về đạo đức người làm báo.

Các cơ quan truyền thông, báo chí cần triển khai đồng bộ kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nhà báo thông qua các chương trình đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về công nghệ truyền thông mới, góp phần hình thành lớp nhà báo có tư duy đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ và thích ứng nhanh với xu hướng phát triển của báo chí hiện đại.

Năm là, xây dựng môi trường báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại

Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, mỗi cơ quan báo chí phải là một tập thể đoàn kết, thống nhất, hoạt động vì lợi ích chung của đất nước và nhân dân. Vì vậy, việc xây dựng đội ngũ nhà báo không thể tách rời với xây dựng môi trường hoạt động báo chí chuyên nghiệp, lành mạnh, nhân văn, hiện đại.

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng năm 2026 khẳng định: “Xây dựng nền báo chí, xuất bản, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại. Tăng cường quản lý và phát triển các loại hình truyền thông, thông tin trên nền tảng số”. Đây vừa là yêu cầu, vừa là định hướng phát triển của báo chí Việt Nam trong thời kỳ mới. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần tiếp tục đổi mới mô hình tổ chức, phương thức quản lý và hoạt động của các cơ quan báo chí theo hướng tinh gọn, hiệu quả và phù hợp với xu thế phát triển của truyền thông số. Môi trường báo chí chuyên nghiệp phải bảo đảm tính minh bạch, dân chủ, đề cao trách nhiệm nghề nghiệp và năng lực sáng tạo của người làm báo. Đồng thời, cần xây dựng văn hóa tòa soạn hiện đại, khuyến khích đổi mới sáng tạo, ứng dụng khoa học công nghệ và phát huy vai trò của chuyển đổi số trong quản trị cơ quan báo chí.

Cần có cơ chế phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực báo chí chất lượng cao; quan tâm chăm lo đời sống vật chất, tinh thần của người làm báo; tạo điều kiện để họ yên tâm công tác, cống hiến và phát huy năng lực nghề nghiệp. Việc xây dựng môi trường báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại không chỉ góp phần nâng cao chất lượng hoạt động báo chí mà còn tạo nền tảng vững chắc để hình thành đội ngũ nhà báo có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng, trình độ chuyên môn cao và năng lực số đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Tư tưởng, đạo đức và phong cách báo chí Hồ Chí Minh luôn là ngọn đèn soi đường cho sự phát triển của nền báo chí cách mạng Việt Nam. Trước yêu cầu xây dựng “nền báo chí, xuất bản, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại” theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng và yêu cầu đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số theo Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị; việc vận dụng sáng tạo những giá trị mà Chủ tịch Hồ Chí Minh để lại càng trở nên cấp thiết. Xây dựng đội ngũ nhà báo “vừa hồng, vừa chuyên”, có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng, trình độ chuyên môn cao và năng lực số hiện đại chính là con đường thiết thực để hiện thực hóa khát vọng xây dựng nền báo chí cách mạng Việt Nam phát triển ngang tầm nhiệm vụ trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Tài liệu tham khảo:

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 12, Nxb Chính trị quốc gia - Sự Thật, Hà Nội, 2011, tr.171.
2. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 12, Nxb CTQG, Hà Nội 2011, tr.166
3. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 7, Nxb CTQG, Hà Nội 2005, tr.117-120
4. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập Nxb CTQG, Hà Nội 2005, tr.118.
5. Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 5 Nxb CTQG, Hà Nội 2000, tr.131.
6. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội ĐBTQ lần thứ XIV, tập II, Nxb CTQG-ST, H.2026, tr.272-273.