Lễ hội Kén rể Đường Yên: Gìn giữ di sản, bồi đắp đời sống tinh thần cộng đồng

Lễ hội Kén rể Đường Yên từ lâu đã được xem là một nét văn hóa độc đáo của vùng đất cổ Đường Yên. Theo thần phả đình làng, lễ hội gắn với sự tích Ả Lã Công chúa – Từ Tĩnh Phu Nhân, tên thật là Lê Hoa, một nữ tướng tiêu biểu trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Trong ký ức dân gian, bà không chỉ có công đánh giặc cứu nước mà còn giúp dân chữa bệnh, ổn định sản xuất, chăm lo cuộc sống cộng đồng. Sau khi đất nước thanh bình, bà mở hội kén rể để chọn người hiền tài, đồng thời gửi gắm ước nguyện về cuộc sống ấm no, hạnh phúc cho dân làng.

Chính bởi chiều sâu lịch sử và ý nghĩa nhân văn ấy, lễ hội không đơn thuần là một hoạt động vui xuân, mà còn là dịp để cộng đồng nhìn lại cội nguồn, bồi đắp tinh thần đoàn kết và củng cố bản sắc văn hóa địa phương. Trong bối cảnh đời sống hiện đại có nhiều thay đổi, việc một lễ hội dân gian độc đáo vẫn được duy trì, phục dựng và tổ chức nền nếp cho thấy sức sống bền bỉ của di sản trong đời sống xã hội hôm nay.

Việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức ghi danh Lễ hội Kén rể thôn Đường Yên vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2024 không chỉ tôn vinh những giá trị lịch sử - văn hóa độc đáo mà còn góp phần quan trọng trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản của cộng đồng cư dân xã Thư Lâm.

Năm 2026, Lễ hội truyền thống Hội Kén rể Đường Yên được tổ chức từ ngày 19 đến 20/3, tức ngày mồng 1 đến mồng 2 tháng Hai năm Bính Ngọ. Điểm nhấn đặc biệt của mùa lễ hội năm nay là Lễ công bố Quyết định ghi danh Lễ hội truyền thống Hội Kén rể Đường Yên vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với một giá trị văn hóa lâu đời, mà còn mở ra thêm cơ hội để địa phương tiếp tục bảo tồn, phát huy lễ hội gắn với giáo dục truyền thống, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở và nâng cao chất lượng sinh hoạt tinh thần cho người dân.

Theo truyền thống, lễ hội được tổ chức vào ngày mồng 2 tháng Hai âm lịch hằng năm. Phần lễ diễn ra trang trọng với các nghi thức tế lễ tại đình làng, thể hiện lòng thành kính, tri ân của nhân dân đối với vị thành hoàng được thờ phụng. Phần hội là không gian văn hóa dân gian giàu màu sắc, nơi người dân và du khách hòa mình vào các hoạt động nghệ thuật, thể thao và trò chơi truyền thống. Nét hấp dẫn riêng có của lễ hội chính là trò diễn nghi thức “kén rể” thông qua các phần thi tài, vừa vui tươi, sinh động, vừa phản ánh quan niệm dân gian về việc lựa chọn người xứng đáng, hiền tài, tháo vát.

Các nội dung thi trong lễ hội như đối đáp thơ vè, thi cày, thi câu ếch, thi chọc chó, thi bắt trạch trong chum... tạo nên bầu không khí náo nhiệt, hấp dẫn nhưng vẫn mang đậm dấu ấn văn hóa nông nghiệp lúa nước. Qua những trò diễn dân gian ấy, cộng đồng không chỉ tái hiện một lớp trầm tích văn hóa lâu đời mà còn lưu giữ tri thức dân gian, phong tục tập quán và cách ứng xử cộng đồng được chắt lọc từ đời sống lao động, sản xuất.

Từ góc nhìn sức khỏe cộng đồng, những lễ hội truyền thống như Hội Kén rể Đường Yên có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một hoạt động văn hóa đơn thuần. Trước hết, đây là dịp để người dân được gặp gỡ, giao lưu, tăng cường kết nối xã hội – một yếu tố quan trọng góp phần nâng đỡ sức khỏe tinh thần. Khi con người được sống trong môi trường cộng đồng gắn bó, có niềm vui chung, có không gian chia sẻ các giá trị văn hóa, cảm giác cô lập, căng thẳng hay xa rời cội nguồn sẽ được giảm bớt. Sự gắn kết ấy chính là nền tảng mềm nhưng bền vững cho một cộng đồng khỏe mạnh.

Bên cạnh đó, lễ hội còn góp phần tạo dựng môi trường sinh hoạt văn hóa lành mạnh, khuyến khích người dân tham gia các hoạt động tập thể, vận động thể chất và tương tác trực tiếp thay vì chỉ lệ thuộc vào không gian giải trí khép kín. Năm nay, bên cạnh các nghi lễ truyền thống, lễ hội còn có nhiều hoạt động phong phú như chương trình nghệ thuật, giao lưu văn nghệ quần chúng, hát quan họ dưới ao đình, thi đấu bóng chuyền hơi, bóng cửa, bóng đá và nhiều trò chơi dân gian hấp dẫn. Những hoạt động này góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, lan tỏa năng lượng tích cực và nâng cao chất lượng sinh hoạt cộng đồng tại cơ sở.

Việc bảo tồn và phát huy giá trị của Lễ hội Kén rể Đường Yên vì thế cũng có thể được nhìn nhận như một phần của nỗ lực xây dựng cộng đồng khỏe mạnh từ nền tảng văn hóa. Một cộng đồng biết trân trọng di sản, duy trì các sinh hoạt tập thể lành mạnh và khơi dậy niềm tự hào quê hương sẽ có thêm sức mạnh nội sinh để phát triển bền vững. Di sản, trong trường hợp này, không chỉ nằm ở nghi thức hay trò diễn, mà còn hiện diện trong ký ức tập thể, trong tinh thần cố kết và trong cách người dân cùng nhau gìn giữ những giá trị tốt đẹp cho thế hệ mai sau.

Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, Lễ hội Kén rể Đường Yên vẫn giữ được sức hấp dẫn riêng bởi tính độc đáo, tính cộng đồng và chiều sâu lịch sử. Việc lễ hội được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là niềm tự hào của địa phương, đồng thời là lời nhắc nhở về trách nhiệm tiếp tục bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống gắn với xây dựng đời sống tinh thần phong phú, lành mạnh, hướng tới một cộng đồng phát triển hài hòa, bền vững.