Mô hình kinh tế mới trong thời đại AI: Hướng tới lợi ích cộng đồng

Trong bối cảnh đó, cuốn sách “Con đường tương lai” của nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn đưa ra nhiều gợi mở đáng chú ý về cách thức tổ chức lại nền kinh tế trong thời đại AI. Không chỉ dừng lại ở góc độ công nghệ, những luận điểm trong cuốn sách còn hướng tới việc xây dựng một mô hình phát triển lấy con người làm trung tâm, kết hợp hài hòa giữa công nghệ, cộng đồng và các giá trị nhân văn.

Dữ liệu và tri thức – nguồn lực mới của nền kinh tế

Theo các chuyên gia, trong thời đại AI, lợi thế cạnh tranh của quốc gia hay doanh nghiệp không còn chỉ dựa vào tài nguyên thiên nhiên, vốn đầu tư hay lao động giá rẻ. Thay vào đó, dữ liệu, tri thức và khả năng ứng dụng công nghệ đang trở thành những yếu tố quyết định năng lực phát triển.

Hiện nay, các hệ thống AI tiên tiến như ChatGPT, Gemini hay Claude được xây dựng trên nền tảng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Đây được xem là “bộ não” của AI, có khả năng xử lý ngôn ngữ, phân tích dữ liệu, hỗ trợ ra quyết định và thực hiện nhiều công việc trước đây vốn đòi hỏi sức lao động của con người.

Tuy nhiên, để AI thực sự tạo ra giá trị trong thực tiễn, cần có một hệ sinh thái đồng bộ bao gồm dữ liệu, phần mềm, hạ tầng công nghệ và quy trình vận hành phù hợp. Điều này cũng đặt ra yêu cầu mỗi quốc gia phải chủ động xây dựng hệ sinh thái AI riêng dựa trên điều kiện phát triển, văn hóa, pháp luật và nhu cầu quản trị của mình.

Đối với Việt Nam, việc tận dụng các nền tảng AI hiện có để phát triển các ứng dụng phục vụ quản trị, sản xuất và kinh doanh được xem là hướng đi khả thi. Thay vì chạy đua xây dựng các mô hình AI quy mô lớn, việc tập trung phát triển dữ liệu nội địa, các nền tảng ứng dụng và cơ chế vận hành phù hợp sẽ giúp tạo ra những giá trị thiết thực cho nền kinh tế.

AI và cơ hội nâng cao năng lực quản trị

Một trong những điểm nổi bật của mô hình kinh tế mới là ứng dụng AI vào hoạt động quản trị doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh.

Theo đó, nhiều công việc vốn được thực hiện thủ công như soạn thảo văn bản, tổng hợp báo cáo, quản lý chứng từ, theo dõi dòng tiền, kiểm soát rủi ro hay quản trị nhân sự có thể được tự động hóa nhờ các công cụ AI. Điều này không chỉ giúp tiết kiệm thời gian, giảm chi phí vận hành mà còn nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý.

Đặc biệt, với đặc điểm nền kinh tế Việt Nam có số lượng lớn doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh cá thể, việc ứng dụng AI có thể tạo ra bước đột phá trong nâng cao năng lực cạnh tranh. Những đơn vị quy mô nhỏ vốn gặp khó khăn trong việc tiếp cận đội ngũ chuyên gia quản trị, kế toán hay công nghệ nay có thể sử dụng các nền tảng số để vận hành hiệu quả hơn với chi phí hợp lý.

Nhiều chuyên gia nhận định, nếu có cơ chế hỗ trợ phù hợp, AI sẽ trở thành công cụ quan trọng thúc đẩy quá trình chuyển đổi số, giúp các hộ kinh doanh từng bước chuẩn hóa hoạt động, minh bạch hóa dữ liệu và thuận lợi hơn trong tiếp cận vốn cũng như các dịch vụ tài chính.

Hướng tới hệ sinh thái kinh tế số nhân văn

Một trong những ý tưởng được đề cập trong “Con đường tương lai” là xây dựng hệ sinh thái quản trị dựa trên AI và dữ liệu số nhằm kết nối doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh và cộng đồng.

Theo cách tiếp cận này, mỗi giao dịch kinh tế không chỉ tạo ra doanh thu mà còn hình thành dữ liệu phục vụ quản trị. Các hóa đơn điện tử, chứng từ số hay hoạt động thanh toán trực tuyến sẽ góp phần xây dựng hồ sơ tín nhiệm, tạo điều kiện để các chủ thể kinh tế tiếp cận nhiều cơ hội phát triển hơn.

Đáng chú ý, mô hình này không chỉ hướng tới các doanh nghiệp lớn mà còn mở rộng cơ hội cho những nhóm yếu thế trong nền kinh tế như lao động tự do, tiểu thương hay hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Thông qua các nền tảng số, những đối tượng trước đây ít có điều kiện tiếp cận các dịch vụ tài chính và quản trị hiện đại có thể từng bước tham gia sâu hơn vào nền kinh tế chính thức.

Từ góc độ phát triển cộng đồng, điều này góp phần thúc đẩy tăng trưởng bao trùm, giảm khoảng cách tiếp cận công nghệ giữa các nhóm dân cư và tạo thêm cơ hội nâng cao thu nhập cho người dân.

Công nghệ phải phục vụ con người

Dù mang lại nhiều triển vọng, các chuyên gia cũng cho rằng AI không phải là lời giải cho mọi vấn đề. Công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được vận hành trên nền tảng dữ liệu minh bạch, cơ chế quản trị phù hợp và các giá trị đạo đức được tôn trọng.

Trong lĩnh vực sức khỏe cộng đồng, điều này càng trở nên quan trọng. AI có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu y tế, quản lý hồ sơ sức khỏe, dự báo nguy cơ dịch bệnh hay tối ưu hóa hoạt động của các cơ sở khám chữa bệnh. Tuy nhiên, quyền riêng tư dữ liệu, tính chính xác của thông tin và quyền quyết định của con người vẫn cần được đặt lên hàng đầu.

Các chuyên gia cho rằng, phát triển kinh tế số không nên chỉ hướng đến mục tiêu tăng trưởng hay lợi nhuận mà cần gắn với nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo đảm công bằng xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của mô hình “kinh tế số nhân văn” được đề cập trong cuốn sách.

Trong mô hình này, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế và bảo đảm an toàn dữ liệu; doanh nghiệp công nghệ phát triển nền tảng; các tổ chức kinh tế và cộng đồng tham gia tạo ra giá trị; còn AI là công cụ hỗ trợ phân tích, dự báo và tự động hóa. Con người vẫn là chủ thể trung tâm, giữ quyền kiểm soát và định hướng sự phát triển của công nghệ.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc chủ động khai thác sức mạnh của AI một cách có trách nhiệm sẽ mở ra cơ hội mới cho Việt Nam trong hành trình phát triển. Không chỉ tạo động lực tăng trưởng kinh tế, mô hình kinh tế mới dựa trên dữ liệu, công nghệ và cộng đồng còn có thể góp phần xây dựng một xã hội minh bạch hơn, bao trùm hơn và hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân – nền tảng quan trọng của sức khỏe cộng đồng trong tương lai.