“Muỗi, ve, mạt” vẫn là hiểm họa y tế toàn cầu

Ngày 21/5, tại Hà N ội đã diễn ra Hội nghị Côn trùng học lần thứ 12 do Hội Côn trùng học Việt Nam phối hợp với Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương tổ chức. Hội nghị mang chủ đề "Côn trùng - yếu tố cấu thành không thể thay thế trong hệ sinh thái".

Phát biểu tại Hội nghị, PGS.TS Hoàng Đình Cảnh, Viện trưởng Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương cho biết: “Hiện các bệnh truyền nhiễm do côn trùng đang có diễn biến ngày càng phức tạp, ảnh hưởng lớn tới sức khỏe cộng đồng và đời sống người dân; với hàng chục bệnh truyền qua véc-tơ như muỗi, ve, mạt… Trong đó, các bệnh như sốt xuất huyết, sốt rét, bệnh viêm não Nhật Bản… lây truyền qua muỗi vẫn là những thách thức lớn đối với ngành y tế. Nhiều bệnh tuy không gây tử vong ngay nhưng ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt, sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người dân”.

Theo PGS.TS Hoàng Đình Cảnh, riêng với bệnh sốt xuất huyết, diễn biến dịch hiện nay ngày càng khó dự báo và không còn theo quy luật chu kỳ như trước. Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa, độ ẩm cao, mưa nhiều tạo môi trường thuận lợi cho muỗi phát triển. Đặc biệt, tại các khu dân cư đông đúc, khu vực có điều kiện vệ sinh môi trường hạn chế, nguy cơ bùng phát dịch luôn ở mức cao. Việc kiểm soát muỗi trong môi trường tự nhiên không hề dễ dàng.

"Nếu như trước đây có tới hơn 1 triệu ca mắc mỗi năm thì hiện nay chỉ còn khoảng 200-300 ca và không còn các ổ dịch lớn. Việt Nam đang tiến rất gần tới mục tiêu loại trừ sốt rét vào năm 2030", PGS.TS Hoàng Đình Cảnh chia sẻ.

Các báo cáo tại Hội nghị cũng cho thấy, hiện nay, mặc dù điều kiện kinh tế-xã hội đã phát triển hơn rất nhiều, song tại một số khu vực miền núi phía bắc, tỷ lệ nhiễm giun truyền qua đất vẫn còn cao. Tại Mèo Vạc (Hà Giang cũ), tỷ lệ trẻ em nhiễm giun vẫn ở mức đáng lo ngại; nhiều trường hợp đồng nhiễm dẫn tới suy dinh dưỡng, thấp còi. Tại khu vực Đồng bằng Bắc Bộ, tình trạng nhiễm sán lá do thói quen ăn gỏi cá vẫn còn tồn tại. Ở Tây Nguyên, tỷ lệ nhiễm sán dây bò tại một số khu vực đồng bào dân tộc vẫn còn cao.

Tiến sĩ Khoa học Nguyễn Văn Dũng - Trưởng khoa Côn trùng, Viện Sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng Trung ương cũng chia sẻ sự e ngại về hiểm hoạ do muỗi di truyền. Ông cho biết, tại Việt Nam, các bệnh do muỗi phổ biến nhất là sốt xuất huyết, sốt rét, viêm não Nhật Bản, chikungunya và virus Zika - tác nhân có thể gây dị tật đầu nhỏ ở trẻ em.

"Dù một số bệnh đã có vaccine, như sốt xuất huyết hay viêm não Nhật Bản, nhưng việc kiểm soát vẫn rất khó khăn. Với sốt xuất huyết, vaccine hiện nay có độ bao phủ còn hạn chế, chi phí cao nên chưa dễ tiếp cận với đa số người dân. Trong khi đó, bệnh lại chưa có thuốc điều trị đặc hiệu nên biện pháp quan trọng nhất vẫn là phòng, chống muỗi truyền bệnh", Tiến sĩ Dũng nói.

Côn trùng học - những đóng góp thầm lặng phía sau

Tại hội nghị, các chuyên gia cho rằng, nghiên cứu về côn trùng là lĩnh vực đặc thù, ít được chú ý nhưng lại có ý nghĩa rất lớn đối với y tế dự phòng. Để nghiên cứu tập tính muỗi truyền bệnh, nhiều cán bộ phải trực tiếp làm việc trong rừng sâu, chuồng gia súc hay những khu vực có nguy cơ cao để thu thập mẫu, theo dõi mật độ côn trùng và đánh giá nguy cơ truyền bệnh.

Việc nghiên cứu côn trùng, ký sinh trùng và môi trường truyền bệnh giúp ngành y tế phát hiện sớm nguy cơ dịch bệnh, xây dựng các chương trình can thiệp hiệu quả và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Những dữ liệu thu thập được chính là cơ sở khoa học quan trọng giúp cơ quan quản lý xây dựng chính sách phòng chống dịch bệnh hiệu quả.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Vũ Quang Côn - Chủ tịch Hội Côn trùng học Việt Nam, hiện có khoảng 1.200 loài côn trùng được xếp vào nhóm gây hại nông nghiệp, tuy nhiên thực tế chỉ một tỷ lệ nhỏ gây thiệt hại nghiêm trọng. Phần lớn các loài côn trùng còn lại đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn tự nhiên và duy trì cân bằng sinh thái.

Nhiều loài là nguồn thức ăn cho chim, lưỡng cư, bò sát và các loài thiên địch khác. Việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật không chỉ tiêu diệt sâu hại mà còn làm suy giảm các loài có ích, từ đó phá vỡ cân bằng sinh thái và khiến dịch hại có nguy cơ bùng phát mạnh hơn.

Các nhà khoa học khuyến nghị cần phát triển nông nghiệp theo hướng sinh thái, hạn chế phun thuốc tràn lan và tăng cường bảo tồn thiên địch tự nhiên. Việc nghiên cứu và quản lý côn trùng cần theo hướng hài hòa giữa bảo vệ sức khỏe con người và bảo tồn môi trường tự nhiên.

Trong bối cảnh dịch bệnh mới nổi ngày càng phức tạp, biến đổi khí hậu diễn biến khó lường và quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, ngành côn trùng học tiếp tục giữ vai trò then chốt trong công tác y tế dự phòng, kiểm soát dịch bệnh và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Theo Viện trưởng Hoàng Đình Cảnh, Viện Sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng Trung ương hiện có trung tâm đào tạo tiến sĩ với gần 200 nghiên cứu sinh; đồng thời sở hữu các bảo tàng chuyên ngành về côn trùng và ký sinh trùng phục vụ nghiên cứu, đào tạo và phổ biến kiến thức khoa học.

Viện đang thực hiện nhiều nghiên cứu chuyên sâu về ký sinh trùng và côn trùng truyền bệnh, trong đó có việc phân vùng dịch tễ đối với 23 bệnh ký sinh trùng và 9 bệnh do côn trùng, động vật truyền sang người để từ đó xây dựng các biện pháp can thiệp phù hợp.

Các đại biểu kỳ vọng thông qua hội nghị, nhiều kết quả nghiên cứu sẽ được kết nối với doanh nghiệp và cơ quan quản lý để sớm chuyển hóa thành các giải pháp ứng dụng thực tiễn trong phòng, chống dịch bệnh, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và phát triển nông nghiệp bền vững.

Tại hội nghị, các nhà khoa học đúc kết lại những thành tựu trong thời gian qua, được thể hiện qua những công trình, báo cáo chất lượng.

“Hội nghị là điều kiện để các nhà khoa học trao đổi, thảo luận, rút kinh nghiệm trong việc tiếp tục nghiên cứu, nhất là đối với ngành bảo vệ thực vật và y học; để thực hiện nhiệm vụ phòng chống côn trùng được đúng với phương pháp: An toàn về sinh thái, an toàn với môi trường và bảo vệ sự bền vững của tất cả các loài trong hệ sinh thái”, GS.TSKH Vũ Quang Côn nhấn mạnh.