Quốc hội tranh luận về việc có nên tiếp tục duy trì mô hình đại học vùng?

Mô hình đại học vùng trở thành “tầng trung gian” trong quản lý?

Mô hình đại học vùng tiếp tục trở thành điểm nóng tại Phiên thảo luận sáng 20/11 về dự án Luật Giáo dục đại học (sửa đổi). Trong khi đa số đại biểu thống nhất sự cần thiết phải sửa luật để tháo gỡ những vướng mắc về thể chế, nâng cao hiệu quả quản lý giáo dục đại học, thì nhiều ý kiến cho rằng mô hình đại học vùng – hiện gồm Đại học Huế, Đại học Đà Nẵng và Đại học Thái Nguyên – đang bộc lộ những hạn chế lớn cần được xem xét lại.

Đại biểu Nguyễn Văn Thi - Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh phân tích: "mô hình đại học vùng vốn được kỳ vọng trở thành đầu mối điều phối phát triển giáo dục và nguồn nhân lực ở các khu vực, nhưng thực tế đang vận hành như một “tầng trung gian” trong hệ thống hành chính. Đại học vùng không được giao ngân sách vùng, không có thẩm quyền điều phối đầu tư, nhân sự hay khoa học công nghệ, khiến vai trò quản trị bị hạn chế đáng kể".

Cũng theo đại biểu Thi, thay vì giúp tinh gọn bộ máy, mô hình này lại làm tăng số lượng đầu mối, kéo dài thủ tục, phân tán trách nhiệm và chưa phù hợp tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW về xóa bỏ cấp trung gian trong quản lý. Các trường đại học thành viên dù có đủ năng lực tự chủ nhưng vẫn phải chịu sự ràng buộc của “cơ chế hai tầng”, phải thông qua đại học vùng trước khi trình các hồ sơ lên Bộ. Điều này khiến nhiều cơ hội trong đầu tư, mở ngành, hợp tác quốc tế bị chậm trễ hoặc bỏ lỡ, giảm đáng kể tính linh hoạt và sức cạnh tranh của các trường.

Lo ngại về nhận diện thương hiệu và năng lực cạnh tranh

Một trong những vấn đề được các đại biểu đặc biệt quan tâm là hạn chế về nhận diện thương hiệu và năng lực cạnh tranh của các đại học vùng. Theo phản ánh, trong nhiều lĩnh vực, xã hội và các tổ chức quốc tế thường biết đến tên gọi của các trường đại học thành viên nhiều hơn là tên của đại học vùng. Điều này dẫn đến tình trạng thương hiệu chung của đại học vùng không được khẳng định rõ ràng, ảnh hưởng đến vị thế, xếp hạng và khả năng mở rộng hợp tác quốc tế.

Đại biểu Nguyễn Quang Huân - Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh nêu quan điểm: "nếu cơ cấu tổ chức và chức năng của đại học vùng tương đồng với mô hình đại học quốc gia, thì cần xem xét lại sự cần thiết phải duy trì mô hình này. Đồng thời, ông đề nghị rà soát lại cách gọi tên các cơ sở đào tạo trong các đại học lớn, sao cho phù hợp với thông lệ quốc tế". Theo ông, việc tồn tại mô hình “University trong University” là bất hợp lý, bởi trên thế giới, một đại học thường bao gồm nhiều viện (Institute) hoặc trường (College), chứ không tổ chức theo cấu trúc đặt một trường đại học bên trong một trường đại học.

Trên cơ sở các phân tích này, nhiều ý kiến đề xuất cần tổ chức lại mô hình đại học vùng theo hướng tinh gọn và tăng quyền tự chủ thực chất cho từng trường thành viên. Với những trường đã có thương hiệu mạnh, đủ năng lực vận hành độc lập, có thể xem xét chuyển thành trường trực thuộc Bộ để nâng cao vị thế, mở rộng cơ hội hợp tác quốc tế và nâng cao sức cạnh tranh trong bối cảnh đổi mới giáo dục đại học hiện nay.

Cần tái cấu trúc theo hướng đa ngành – phù hợp xu thế quốc tế

Nhiều đại biểu cho rằng mô hình đại học vùng cần được tái cấu trúc theo hướng đa ngành để phù hợp xu thế quốc tế và yêu cầu tinh gọn bộ máy. Đại biểu Lê Thị Thanh Lam - Đoàn ĐBQH TP. Cần Thơ nhận định: "cấu trúc hiện nay, khi đại học vùng vừa đóng vai trò chủ quản, vừa là đơn vị sự nghiệp – khiến cơ chế trách nhiệm bị phân tán, làm hạn chế đáng kể quyền tự chủ của các trường thành viên. Điều này đi ngược tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW về xóa bỏ cấp trung gian và tăng tính tự chủ trong hệ thống giáo dục đại học".

Bà Lam cũng nhấn mạnh rằng phần lớn trường thành viên thuộc đại học vùng mang tính chuyên ngành, không theo xu hướng đại học đa ngành, đa lĩnh vực vốn đang phổ biến trên thế giới. Việc tổ chức lại theo hướng đa ngành sẽ cho phép hình thành các đại học độc lập, mạnh về nghiên cứu – đào tạo và có khả năng hội nhập quốc tế tốt hơn. Đây cũng là cách để tận dụng hiệu quả nguồn lực, phát huy liên ngành và nâng cao năng lực cạnh tranh của hệ thống.

Đồng quan điểm, đại biểu Trần Thị Nhị Hà - Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội đề xuất: "dự thảo luật chỉ nên quy định hai mô hình cơ bản: đại học đa ngành, đa lĩnh vực và đại học chuyên ngành đối với những lĩnh vực đặc thù". Theo bà, mô hình đại học vùng có thể được sắp xếp vào nhóm đại học đa ngành, bảo đảm thống nhất hệ thống và phù hợp xu thế tinh gọn bộ máy, chuyển đổi số trong quản trị đại học.

Nhiều ý kiến tại Quốc hội cho rằng việc rà soát, đánh giá lại mô hình đại học vùng là cần thiết. Tái cấu trúc mô hình này không phải là loại bỏ vai trò của các đại học trong phát triển vùng, mà nhằm xóa bỏ cấp trung gian, tăng quyền tự chủ thực chất và nâng cao chất lượng hệ thống giáo dục đại học theo tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW.