Tăng cường “lá chắn số” bảo vệ người tiêu dùng trong mùa mua sắm cuối năm

Cảnh báo bùng phát thủ đoạn lừa đảo trong mùa cao điểm mua sắm

Ngày 27/11/2025, dưới sự chỉ đạo của Cục An ninh mạng và Phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) - Bộ Công an, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia phối hợp cùng TikTok tổ chức tọa đàm “Nhận diện bẫy lừa - An tâm vui sắm”. Hoạt động nằm trong khuôn khổ Chiến dịch “Chống lừa đảo trực tuyến năm 2025” triển khai toàn quốc từ tháng 10 đến tháng 12, trong bối cảnh các thủ đoạn gian lận ngày càng tinh vi và lan rộng trên môi trường số.

Phát biểu mở đầu, ông Vũ Duy Hiền - Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia - nhận định Việt Nam đang bước vào cao điểm của mùa mua sắm cuối năm, khi hàng triệu giao dịch trực tuyến diễn ra mỗi ngày. Đây cũng là thời điểm tội phạm mạng hoạt động mạnh nhất với hàng loạt chiêu thức biến đổi liên tục, từ giả mạo thương hiệu lớn, mạo danh nhân viên sàn thương mại điện tử, tung chiêu “sale sốc - hoàn tiền ảo”, đến lừa thanh toán qua ví điện tử hoặc sử dụng công nghệ deepfake để chiếm đoạt lòng tin của người dùng. Theo ông, phần lớn các vụ lừa đảo bắt đầu bằng những thao tác nhỏ như quét mã QR, nhấp vào một đường link hay tham gia một cuộc gọi video tưởng như quen thuộc. Chỉ vài giây mất cảnh giác, người dân có thể đánh mất dữ liệu cá nhân, tài khoản mạng xã hội hoặc toàn bộ tài chính của mình.

Ông Vũ Duy Hiền khẳng định nhận diện bẫy lừa không chỉ là công việc của cơ quan quản lý mà cần sự tham gia của toàn bộ hệ sinh thái số, bao gồm nền tảng, đơn vị thanh toán, nhà bán hàng, doanh nghiệp công nghệ, nhà sáng tạo nội dung và cả người tiêu dùng. Với vai trò tổ chức nghề nghiệp trong lĩnh vực an ninh mạng, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cam kết đồng hành cùng Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng trong bảo vệ người dân trên không gian mạng.

Từ góc độ pháp lý, TS. Phan Thế Thắng - Phó trưởng Ban Bảo vệ người tiêu dùng, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia - cho rằng kỷ nguyên số mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng kéo theo rủi ro mới đối với người tiêu dùng. Thời gian qua, cơ quan quản lý đã triển khai hàng loạt hoạt động nhằm hiện thực hóa Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 như hoàn thiện quy định xử lý vi phạm, tăng mức chế tài đối với hành vi vi phạm trên không gian mạng, xây dựng Luật Thương mại điện tử mới để giám sát các mô hình kinh doanh số và xây dựng kế hoạch hành động quốc gia về bảo vệ người tiêu dùng giai đoạn 2026–2030. Tuy vậy, theo ông Thắng, việc thực thi pháp luật chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp và cộng đồng người dùng cùng tham gia, tạo nên một hệ sinh thái giao dịch số an toàn.

Tăng cường “Khiên 3 lớp” để ngăn chặn gian lận trực tuyến

Trong phần tham luận, ông Vũ Ngọc Sơn - Trưởng ban Nghiên cứu, tư vấn, phát triển công nghệ và hợp tác quốc tế của Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia - nhấn mạnh nghịch lý của thời đại số khi việc mua sắm và thanh toán ngày càng tiện lợi, nhưng tài sản của người dân cũng có thể bị đánh cắp chỉ sau một lần bất cẩn. Các phương thức lừa đảo ngày càng phức tạp, từ giả mạo cửa hàng uy tín, chiếm đoạt tài khoản, yêu cầu đặt cọc, giao hàng kém chất lượng, đến tung ra liên kết độc hại, tin nhắn hoặc cuộc gọi mạo danh để thu thập dữ liệu cá nhân. Đáng lo ngại hơn, tội phạm mạng đang tận dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ deepfake để giả mạo gương mặt, giọng nói của người thân nhằm thao túng cảm xúc và lợi dụng sự tin tưởng của nạn nhân.

Theo ông Sơn, để đối phó hiệu quả với “những bẫy vô hình gây thiệt hại hữu hình”, Việt Nam cần đồng thời triển khai ba lớp bảo vệ: pháp lý, công nghệ và kỹ năng. Ở lớp pháp lý, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 quy định nghiêm cấm hành vi đánh cắp, mua bán hay trao đổi trái phép dữ liệu cá nhân - yếu tố giúp ngăn chặn hành vi lừa đảo ngay từ gốc. Dự thảo Luật An ninh mạng 2025 tiếp tục nhấn mạnh vai trò của An ninh dữ liệu, trong đó cấm tuyệt đối hành vi sử dụng công nghệ để giả mạo giọng nói, hình ảnh hoặc thương hiệu. Trên bình diện quốc tế, Công ước Hà Nội - văn kiện về phòng chống tội phạm mạng được mở ký tại Việt Nam - hướng tới xây dựng cơ chế hợp tác toàn cầu trong chia sẻ dữ liệu, thu thập bằng chứng số và dẫn độ tội phạm, góp phần mở rộng “lớp khiên” bảo vệ người dùng ra ngoài biên giới quốc gia.

Ở lớp công nghệ, hệ thống ngân hàng và tổ chức tài chính đã áp dụng xác thực nhiều lớp như mật khẩu, OTP, sinh trắc học và phân tích hành vi để phát hiện giao dịch đáng ngờ. Việc kết nối cảnh báo tài khoản phạm tội giữa ngân hàng, Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước đã giúp kịp thời ngăn chặn nhiều giao dịch bất thường, hạn chế thiệt hại cho người dân. Bên cạnh đó, người dùng có thể chủ động tăng cường an toàn bằng các công cụ nhận diện liên kết hoặc phần mềm độc hại như nTrust do Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia phát hành.

Lớp kỹ năng - yếu tố được đánh giá quan trọng nhất - đòi hỏi nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua phong trào “Bình dân học vụ số”. Mỗi người dân cần trang bị cho mình kiến thức như một “liều vaccine số”, thay vì chờ bị lừa rồi mới cảnh tỉnh. “Cẩm nang An ninh mạng” do Hiệp hội biên soạn là tài liệu hướng dẫn thiết thực giúp người dùng nhận biết các hình thức lừa đảo phổ biến. Thế hệ trẻ, với lợi thế hiểu biết công nghệ, được khuyến khích hỗ trợ cha mẹ, ông bà nhằm lan tỏa kỹ năng an toàn mạng trong cộng đồng. Ông Sơn đồng thời đưa ra nguyên tắc “3 Không - 3 Nhanh” nhằm xây dựng phản xạ an toàn: không tin tuyệt đối kể cả khi gọi video, không cài ứng dụng từ liên kết lạ và không chuyển tiền khi chưa xác thực; đồng thời nhanh tra cứu khi có nghi ngờ, nhanh ngắt kết nối khi bị đe dọa hoặc thao túng và nhanh báo cơ quan chức năng khi phát sinh sự cố. Theo ông, an toàn không dựa trên may mắn mà dựa trên hiểu biết và sự chủ động của người dùng.

Nền tảng, doanh nghiệp và nhà sáng tạo nội dung cùng siết chặt an toàn mua sắm

Phiên thảo luận của tọa đàm có sự tham gia của đại diện TikTok Shop Việt Nam, MoMo và nhà sáng tạo nội dung Ngọc Bamboo, tập trung vào các giải pháp chống lừa đảo trong thương mại điện tử. Đại diện MoMo chia sẻ những trường hợp gian lận từng ghi nhận và cách thức cảnh báo người dùng khi phát hiện giao dịch bất thường. TikTok Shop trình bày các biện pháp nền tảng đang triển khai nhằm bảo vệ người mua, đặc biệt trong mùa mua sắm cao điểm, cũng như cơ chế phối hợp với đối tác.

Nội dung thảo luận cũng đề cập mức độ hỗ trợ khi người dùng đứng trước nguy cơ bị lừa đảo, từ quy trình phản ứng đến tốc độ xử lý và các hình thức hỗ trợ dành cho nạn nhân. Các đơn vị tham gia phân tích những lỗ hổng trong chuỗi mua sắm trực tuyến - từ việc người dùng thiếu cảnh giác đến những thủ đoạn mạo danh tinh vi - và đề xuất các phương hướng phối hợp để xây dựng môi trường giao dịch số an toàn hơn. TikTok Shop đưa ra kiến nghị tăng cường hợp tác ba bên giữa nhà bán hàng, nền tảng và cổng thanh toán; trong khi Hiệp hội Thương mại điện tử trình bày các cam kết và định hướng phối hợp trong thời gian tới.

Tọa đàm “Nhận diện bẫy lừa - An tâm vui sắm” được kỳ vọng góp phần phác họa bức tranh toàn diện về tình trạng lừa đảo trực tuyến hiện nay, đồng thời cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết giúp người tiêu dùng - đặc biệt là giới trẻ - chủ động hơn trong việc nhận diện rủi ro, bảo vệ bản thân và cộng đồng trong không gian mạng.

Bảo vệ người tiêu dùng và doanh nghiệp trước "cơn bão" hàng giả

Bộ Y tế nỗ lực bảo vệ người tiêu dùng trước vấn nạn hàng giả

Phê duyệt Đề án về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong thương mại điện tử đến năm 2025