Ứng phó đợt bùng phát Ebola: Thế giới trước làn sóng khủng hoảng y tế mới

Một chủng virus Ebola hiếm gặp chưa có vaccine được phê duyệt đang làm dấy lên lo ngại toàn cầu, khi Tổng Giám đốc Tổ chức Y tế thế giới (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus cảnh báo ông “vô cùng lo ngại về quy mô và tốc độ” lây lan của dịch bệnh tại CHDC Congo và Uganda.

Đợt bùng phát hiện nay liên quan đến chủng Bundibugyo - được đặt theo tên một tỉnh ở Uganda. Đến nay, gần 600 ca mắc và 139 ca tử vong nghi liên quan đã được ghi nhận.

Trong lịch sử, các đợt bùng phát Ebola chủ yếu được kiểm soát trong phạm vi châu Phi. Tuy nhiên, quy mô và phạm vi địa lý của đợt dịch lần này đang khiến nhiều nước trên thế giới phải nâng mức cảnh giác.

Ebola là gì?

Ebola là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do virus Ebola gây ra, có thể dẫn tới tử vong cao. Virus này lần đầu tiên được phát hiện tại châu Phi vào năm 1976.

Virus lây lan qua tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch cơ thể của người nhiễm bệnh hoặc các bề mặt bị ô nhiễm. Trong một số trường hợp, bệnh cũng có thể lây từ động vật nhiễm bệnh hoặc từ việc tiêu thụ thịt thú rừng.

Các triệu chứng thường xuất hiện đột ngột với biểu hiện sốt, mệt mỏi, đau nhức cơ thể và đau đầu. Khi bệnh tiến triển nặng, bệnh nhân có thể bị nôn mửa, tiêu chảy, đau bụng, xuất huyết không rõ nguyên nhân và suy đa cơ quan.

Các chuyên gia lưu ý người nhiễm Ebola chỉ có khả năng lây bệnh sau khi xuất hiện triệu chứng. Thời gian ủ bệnh dao động từ 2 đến 21 ngày.

Vì sao chủng Bundibugyo đáng lo ngại?

Chủng Bundibugyo được đánh giá là rất hiếm gặp, trước đây mới chỉ ghi nhận hai đợt bùng phát vào giai đoạn 2007-2008 và năm 2012.

Theo một nghiên cứu công bố năm 2024, tỷ lệ tử vong của chủng này vào khoảng 30-40%, thấp hơn nhiều so với chủng Zaire - vốn có thể khiến tới 90% người nhiễm tử vong.

Tuy nhiên, điều khiến giới chuyên gia lo ngại là hiện chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu nào được phê duyệt cho chủng Bundibugyo. “Đây mới là đợt bùng phát Ebola Bundibugyo thứ ba từng được ghi nhận và là chủng mà chúng ta chưa có nhiều kinh nghiệm đối phó” Bà Nahid Bhadelia Giám đốc sáng lập Trung tâm Bệnh truyền nhiễm mới nổi, Đại học Boston chia sẻ.

Cũng theo Bà Nahid Bhadelia, Giám đốc sáng lập Trung tâm Bệnh truyền nhiễm mới nổi thuộc Đại học Boston: “Đây mới là đợt bùng phát Ebola Bundibugyo thứ ba từng được ghi nhận và là chủng mà chúng ta chưa có nhiều kinh nghiệm đối phó.Chính vì ít xuất hiện nên cũng chưa có nhiều đầu tư dành cho vaccine và thuốc điều trị”, bà nói thêm.

Bà Bhadelia nhấn mạnh, ngay cả khi các vaccine thử nghiệm được phát triển, quá trình thử nghiệm, phê duyệt và triển khai cũng sẽ cần nhiều thời gian.

Hệ thống y tế chịu áp lực ra sao?

Ông Hitoshi Oshitani thuộc Trường Y sau đại học Đại học Tohoku cho biết CHDC Congo và Uganda đều có các phòng xét nghiệm cấp cao ở trung ương.

"Tuy nhiên, việc xây dựng năng lực xét nghiệm tại các khu vực vùng sâu vùng xa, thậm chí ở những nơi bị ảnh hưởng bởi xung đột - nơi dịch bệnh đang bùng phát - là điều đặc biệt khó khăn.Trong các đợt bùng phát Ebola gần đây, chiến dịch tiêm vaccine đã được triển khai. Nhưng lần này thì chưa có vaccine." Ông Hitoshi Oshitani Trường Y sau đại học Đại học Tohoku nhấn mạnh.

Việc phát hiện sớm ca bệnh cũng gặp nhiều trở ngại. Một số xét nghiệm ban đầu cho kết quả âm tính vì chưa được thiết kế để phát hiện chủng Bundibugyo.

Các quan chức y tế cho biết dịch bệnh có thể đã âm thầm lây lan trong nhiều tuần trước khi được xác định.

Cùng lúc đó, sự xuất hiện đồng thời của các bệnh lưu hành như sốt rét và dịch tả khiến việc nhận diện ca Ebola càng khó khăn hơn.

Theo các chuyên gia, việc cắt giảm viện trợ quốc tế và ngân sách y tế công cộng cũng làm suy yếu năng lực giám sát và ứng phó tại chỗ, dù các nguồn tài trợ mới đang được huy động.

Bà Bhadelia nhận định: “Nguồn kinh phí dành cho thuốc điều trị sốt rét, màn chống muỗi và các chương trình vệ sinh khác đã giảm xuống. Điều đó khiến các bệnh truyền nhiễm lưu hành như sốt rét và dịch tả gia tăng”.

“Nếu Ebola giống như một cây kim trong đống cỏ khô, thì khi “đống cỏ” gồm các bệnh truyền nhiễm khác ngày càng lớn lên, việc tìm ra các ca Ebola càng khó hơn”.

Tuyên bố khẩn cấp của WHO có ý nghĩa gì?

Ngày 16/5, WHO tuyên bố đợt bùng phát Ebola tại CHDC Congo và Uganda là tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế.

Đây là mức cảnh báo cao nhất của WHO theo luật y tế quốc tế, áp dụng với những đợt bùng phát bất thường có nguy cơ vượt biên giới và đòi hỏi phản ứng phối hợp toàn cầu.

Tuy nhiên, WHO nhấn mạnh điều này không đồng nghĩa dịch Ebola hiện nay sẽ trở thành đại dịch toàn cầu. Mục tiêu chính của tuyên bố là nhằm huy động nguồn tài trợ, hỗ trợ kỹ thuật và thúc đẩy công tác chuẩn bị ứng phó.

Ông Paul Tambyah, Phó Chủ tịch Chương trình Nghiên cứu chuyển giao bệnh truyền nhiễm tại Trường Y Yong Loo Lin thuộc Đại học Quốc gia Singapore cho rằng tuyên, bố của WHO sẽ thúc đẩy các thử nghiệm lâm sàng đối với vaccine và thuốc điều trị. “Các nghiên cứu này đã được tài trợ từ tháng 1 năm nay và giờ có thể được thử nghiệm thực địa trong tình huống khẩn cấp”, ông nói.

Bà Nahid Bhadelia - Giám đốc sáng lập Trung tâm Bệnh truyền nhiễm mới nổi, Đại học Boston nhấn mạnh Ebola không gây nguy cơ đại dịch toàn cầu như Covid-19 bởi virus này cần tiếp xúc gần mới có thể lây lan.

“Điều đáng lo là mọi dấu hiệu hiện nay cho thấy chúng ta không phải đang phát hiện một ổ dịch mới, mà chỉ đang dần hé lộ thêm về một đợt bùng phát đã âm thầm kéo dài từ trước”, bà nói

Bà lưu ý đây là đợt bùng phát Ebola thứ 17 tại CHDC Congo và phần lớn các đợt trước đều được kiểm soát trong vài tuần.

Nguy cơ Ebola lan sang châu Á đến đâu?

Do virus Ebola không dễ lây lan, giáo sư Oshitani cho rằng nguy cơ bùng phát quy mô lớn tại châu Á là thấp, dù vẫn có thể xuất hiện các ca nhập cảnh rải rác.

“Nếu các ca này không được phát hiện sớm, có thể xảy ra lây nhiễm thứ cấp trong nhóm tiếp xúc gần”, ông nói.

“Tuy nhiên, khác với Covid-19, việc ngăn chặn lây truyền thứ cấp của Ebola không quá khó. Phát hiện sớm các ca nghi nhiễm là yếu tố then chốt”.

Ông Dale Fisher thuộc Trường Y Yong Loo Lin cũng cho rằng khả năng một người mang Ebola từ khu vực đông bắc CHDC Congo sang châu Á là rất thấp.

“Hơn nữa, bệnh chỉ lây qua dịch cơ thể chứ không phải giọt bắn đường hô hấp như Covid-19 hay cúm, và chỉ lây khi đã có triệu chứng”, ông nói.

Theo các chuyên gia, bệnh vẫn có thể vượt biên giới nếu một người đang trong thời gian ủ bệnh di chuyển ra ngoài châu Phi rồi phát bệnh ở nơi khác.

Giáo sư Paul Tambyah - Đại học Quốc gia Singapore nhận định Ebola hiện chưa phải mối đe dọa lớn với châu Á, do tâm dịch nằm ở các khu vực nông thôn Trung và Đông Phi - nơi ít người châu Á tới.

“Bệnh nhân thường lây nhiễm mạnh nhất khi đã rất nặng hoặc đã tử vong. Những người này thường quá yếu để thực hiện các chuyến bay liên lục địa, vì vậy nguy cơ lây lan xa là thấp. Tôi cho rằng việc áp dụng thêm các biện pháp sàng lọc đối với du khách từ Uganda và CHDC Congo là hợp lý”, ông nói.

Ông Tambyah lưu ý các ca Ebola xuất hiện ngoài châu Phi từ trước đến nay đều rất hiếm.

“Các đợt bùng phát ở châu Phi hầu như luôn xảy ra tại các khu vực xung đột hoặc bất ổn dân sự, nơi hệ thống y tế địa phương hoạt động không đầy đủ”, ông cho biết.

Các nước đang ứng phó thế nào?

Dù dịch chủ yếu tập trung tại châu Phi, việc WHO ban bố tình trạng khẩn cấp y tế toàn cầu đã khiến nhiều quốc gia triển khai thêm các biện pháp phòng ngừa.

Các nước như Singapore, Thái Lan và Indonesia đã tăng cường giám sát tại sân bay và cửa khẩu nhằm giảm nguy cơ ca bệnh nhập cảnh.

Singapore hiện áp dụng khuyến cáo y tế tại tất cả cửa khẩu, đồng thời yêu cầu du khách khai báo tình trạng sức khỏe và lịch sử di chuyển. Các ca nghi nhiễm phải được báo cáo ngay lập tức và những người có triệu chứng có thể được kiểm tra y tế tại chỗ.

Thái Lan và Indonesia cũng tăng cường sàng lọc và phối hợp với các cơ sở y tế dù chưa ghi nhận ca mắc trong nước.

Mỹ là một trong những nước đầu tiên thông báo kiểm tra hành khách đến từ khu vực có dịch và tạm ngừng dịch vụ thị thực sau khi một nhà truyền giáo y tế người Mỹ mắc Ebola tại CHDC Congo.

Washington cũng khuyến cáo công dân tránh tới CHDC Congo, Nam Sudan và Uganda, đồng thời cân nhắc lại việc tới Rwanda.

Các chuyên gia cho rằng những biện pháp như vậy phát huy hiệu quả, đặc biệt khi được triển khai sớm.

Giáo sư Fisher nhận xét các biện pháp hiện nay là “tương xứng và không gây phiền hà quá mức”. Bà Bhadelia cũng đồng tình: “Một trong những biện pháp từng phát huy hiệu quả rất tốt trước đây là sàng lọc tại sân bay, đặc biệt với hành khách đến từ vùng dịch, cả ở điểm đi lẫn điểm đến”. Bà cho rằng người dân vẫn nên duy trì vệ sinh cá nhân tốt khi đi lại, nhưng không cần hoảng loạn.

“Rửa tay, giữ vệ sinh và đeo khẩu trang khi đi các chuyến bay dài hoặc khi cảm thấy có người xung quanh bị ốm luôn là điều nên làm”, bà nói.

“Nhưng chúng ta không nên chỉ làm vậy vì lo sợ Ebola, mà đơn giản vì đó là thói quen vệ sinh tốt”.