Vệ sinh Giếng Tiên liệu có “vệ sinh” được văn hóa người nổi tiếng?

Không gian văn hóa không phải “phông nền vô điều kiện”

Sự việc ca sĩ Juky San mặc bikini ngâm mình tại Giếng Tiên không chỉ là một sự cố đơn lẻ, mà phản ánh một xu hướng đáng lo ngại: nhiều không gian văn hóa – tín ngưỡng đang bị tiếp cận như những “bối cảnh thị giác”, nơi mà giá trị hình ảnh cá nhân đang lấn át giá trị văn hóa bản địa. Khi Juky San và ê-kíp lựa chọn ghi hình tại đây mà chưa tìm hiểu đầy đủ, hệ quả không dừng lại ở phản ứng dư luận, mà còn chạm đến những tầng sâu của niềm tin tín ngưỡng và văn hoá cộng đồng.

Cho ý kiến về vụ việc, TS. Trần Hữu Sơn – Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Văn hóa và Du lịch cho rằng, mỗi không gian như Giếng Tiên không chỉ là cảnh quan, mà là nơi tích tụ giá trị lịch sử, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. Vì vậy, việc ứng xử cần thận trọng và phù hợp. “Không gian văn hóa không phải là 'phông nền vô điều kiện'. Mỗi địa điểm đều mang trong mình lớp trầm tích lịch sử, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. Khi can thiệp bằng hình ảnh thiếu chuẩn mực, tức là đã làm gián đoạn mạch giá trị đó,” ông nhấn mạnh.

Ở góc nhìn lập pháp và chính sách văn hóa, sự việc được PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhận định, đây không đơn thuần chỉ là một hành vi thiếu chuẩn mực, mà là dấu hiệu cho thấy cách con người hôm nay ứng xử với các không gian văn hóa đang có vấn đề: “Đây không chỉ là một sự cố ứng xử cá nhân, mà là một lời nhắc rất đáng suy nghĩ… Giếng Tiên không đơn thuần là một cảnh đẹp để chụp ảnh, mà còn là nơi gắn với niềm tin tâm linh, với ký ức cộng đồng… Vì thế, mọi hành vi thiếu chừng mực ở đó đều dễ gây tổn thương.”

Nhận định này cho thấy, cốt lõi của câu chuyện không nằm ở một bộ ảnh hay một cá nhân, mà ở cách xã hội đang “nhìn” các không gian văn hóa: liệu đó có phải là nơi để thoả mãn cái tôi về hình ảnh, hay là những giá trị cần được hiểu và tôn trọng.

Phản ứng của người dân địa phương, vì thế, không thể nhìn nhận như sự khắt khe hay cực đoan, mà cần được hiểu như một phản xạ tự nhiên nhằm bảo vệ không gian văn hóa gắn với đời sống tinh thần của cộng đồng. Với họ, những địa điểm như Giếng Tiên không chỉ là cảnh quan để tham quan, mà còn là nơi lưu giữ niềm tin, ký ức và những giá trị thiêng liêng đã được truyền qua nhiều thế hệ.

Chính vì vậy, sự nhạy cảm trước những hình ảnh bị cho là không phù hợp không xuất phát từ sự bài xích du lịch hay nghệ sĩ, mà từ nhu cầu giữ gìn chuẩn mực ứng xử tối thiểu tại những không gian đặc thù. Như một người dân chia sẻ: “Chúng tôi không phản đối nghệ sĩ hay hoạt động du lịch. Nhưng có những nơi cần được ứng xử đúng mực. Không thể vì thấy đẹp mà muốn làm gì cũng được.”

Ở góc độ này, phản ứng của cộng đồng không chỉ là ý kiến cá nhân, mà còn là một thông điệp rõ ràng về ranh giới văn hóa – ranh giới không phải lúc nào cũng được viết thành quy định, nhưng luôn tồn tại trong ý thức chung của xã hội.

Người nổi tiếng và “chuẩn mực kép” trong kỷ nguyên mạng xã hội

Không thể phủ nhận yếu tố khách quan khi bảng thông tin tại Giếng Tiên bị hư hỏng, gây khó khăn cho việc nhận diện quy định. Mặc dù sau đó ca sĩ Juky San và ekip đã lên tiếng xin lỗi, tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, điều đó không làm giảm trách nhiệm của người nổi tiếng – những người có sức ảnh hưởng xã hội và khả năng lan tỏa hành vi rộng rãi.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, vấn đề nằm ở cách tiếp cận không gian công cộng trong thời đại mạng xã hội. Khi hình ảnh trở thành trung tâm, nhiều người có xu hướng nhìn mọi địa điểm qua lăng kính “lên hình cho đẹp”, vô tình biến các không gian văn hóa – tín ngưỡng thành phông nền thị giác, thay vì nhận thức đầy đủ giá trị lịch sử và tâm linh của chúng.

Cũng theo ông, chính sự lệch chuẩn trong nhận thức này dẫn đến lệch chuẩn trong hành vi. Khi một không gian mang yếu tố thiêng bị đặt vào mục đích phô diễn cá nhân, phản ứng của dư luận là điều dễ hiểu, bởi đó là phản xạ bảo vệ những giá trị văn hóa đang có nguy cơ bị xâm phạm.

Nhiều ý kiến cho rằng, “không biết” không thể là lý do để miễn trừ trách nhiệm. Với người nổi tiếng, sự thiếu hiểu biết (nếu có) không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn có thể gây tác động lan tỏa, ảnh hưởng đến nhận thức cộng đồng.

Do đó, trách nhiệm không dừng ở việc “không vi phạm”, mà nằm ở năng lực tự điều chỉnh hành vi trong những không gian nhạy cảm văn hóa – một chuẩn mực cần được đặt ra rõ ràng hơn trong kỷ nguyên số.

“Vệ sinh văn hóa”: Trách nhiệm không của riêng ai

Sự việc tại Giếng Tiên cũng cho thấy một khoảng trống trong công tác quản lý. Việc bảng thông tin bị hư hỏng mà chưa được khắc phục kịp thời chỉ là chi tiết nhỏ, nhưng lại có tác động lớn. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện hệ thống hướng dẫn, cảnh báo tại các điểm du lịch có yếu tố văn hóa – tín ngưỡng.

Đại diện Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai cho biết đã chỉ đạo kiểm tra, xử lý vụ việc nhằm hạn chế những tác động tiêu cực. Tuy nhiên, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, vấn đề không nên chỉ dừng lại ở xử lý một sự cố cụ thể, mà cần được nhìn nhận ở tầm quản trị vĩ mô.

Ông cho rằng từ câu chuyện này có thể rút ra hai yêu cầu rõ ràng. Thứ nhất, mỗi cá nhân, đặc biệt là người nổi tiếng cần thận trọng hơn khi xuất hiện tại những không gian gắn với di sản, tín ngưỡng và yếu tố tâm linh. Thứ hai, về phía cơ quan quản lý địa phương, cần chủ động hơn trong việc thiết lập hệ thống biển báo, hướng dẫn ứng xử và truyền thông đầy đủ, nhằm giúp du khách nhận diện rõ những giới hạn không nên vượt qua.

Ở góc độ chuyên môn, TS. Trần Hữu Sơn – Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Văn hóa và Du lịch cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải thay đổi cách tiếp cận. Theo ông, quản lý văn hóa không thể chỉ dừng ở “xử lý sự cố”, mà cần chuyển sang tư duy “phòng ngừa rủi ro”, thông qua việc chuẩn hóa quy tắc ứng xử và kiểm soát chặt chẽ các hoạt động ghi hình tại những địa điểm nhạy cảm.

Một sự cố có thể khép lại bằng lời xin lỗi, nhưng “vệ sinh văn hóa” nếu được hiểu đúng  phải là một quá trình lâu dài. Quá trình đó bắt đầu từ nhận thức, và chỉ có thể bền vững khi được duy trì bằng trách nhiệm đồng thời của cá nhân và hệ thống quản lý.