Xây dựng hạ tầng năng lượng thông minh cho mục tiêu phát triển bền vững

Phát biểu tại diễn đàn, Phó Tổng Giám đốc VOV Phạm Mạnh Hùng nhấn mạnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều mục tiêu chiến lược đến năm 2030 và tầm nhìn 2045, đòi hỏi hạ tầng năng lượng phải đi trước một bước để bảo đảm an ninh năng lượng, phục vụ phát triển kinh tế – xã hội.

Ông cho rằng các định hướng lớn của Đảng, cùng với Luật Điện lực 2024, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, đang tạo ra không gian phát triển mới cho ngành năng lượng, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về quy hoạch, đầu tư và vận hành hệ thống.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh diễn ra mạnh mẽ, ông nhấn mạnh hạ tầng năng lượng tương lai không còn chỉ là hệ thống phát điện và truyền tải truyền thống, mà phải phát triển theo hướng thông minh, vận hành dựa trên dữ liệu, công nghệ số và đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh các cơ hội từ lưới điện thông minh, lưu trữ năng lượng và ứng dụng công nghệ mới như AI, dữ liệu lớn hay IoT, quá trình chuyển đổi này cũng đối mặt với nhiều thách thức về thể chế, vốn, công nghệ, nhân lực và sự phối hợp giữa các bên liên quan.

Theo các phân tích được chia sẻ tại diễn đàn, giai đoạn 2025–2026 đang chứng kiến bước ngoặt quan trọng của hệ thống năng lượng thế giới khi quá trình chuyển dịch từ nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng tái tạo diễn ra mạnh mẽ hơn bao giờ hết.

Năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu điện toàn cầu. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng quá trình này không đồng nghĩa với việc hệ thống năng lượng trở nên ổn định hơn. Ngược lại, thế giới đang phải đối mặt với nhiều thách thức như biến động địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng, cũng như sự phân bổ không đồng đều của dòng vốn đầu tư.

Đáng chú ý, phần lớn dòng vốn cho chuyển dịch năng lượng hiện vẫn tập trung tại các khu vực phát triển, trong khi nhiều quốc gia đang phát triển gặp khó khăn trong tiếp cận nguồn lực để thực hiện chuyển đổi xanh.

Các chuyên gia chỉ ra ba rào cản mang tính cấu trúc đang làm chậm tiến trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu, gồm: hạn chế về hạ tầng lưới điện, xu hướng gia tăng bảo hộ thương mại và sự phân mảnh trong dòng vốn đầu tư.

Bên cạnh đó, nhu cầu điện năng thế giới tiếp tục tăng nhanh do sự phát triển của xe điện, quá trình điện khí hóa nền kinh tế và đặc biệt là sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu và kinh tế số.

Điều này khiến bài toán cân bằng cung – cầu điện năng trở nên phức tạp hơn, buộc các quốc gia phải tái thiết kế hệ thống năng lượng theo hướng linh hoạt, thông minh và có khả năng điều tiết theo thời gian thực.

Các chuyên gia nhấn mạnh, trong bối cảnh mới, hạ tầng năng lượng không còn đơn thuần là hệ thống phát điện – truyền tải như trước đây, mà phải trở thành một hệ sinh thái tích hợp, bao gồm phát điện, lưu trữ năng lượng, quản lý nhu cầu và điều phối thông minh.

Nếu thiếu hạ tầng lưu trữ và lưới điện hiện đại, tình trạng “nơi thừa điện, nơi thiếu điện” sẽ tiếp tục diễn ra, gây lãng phí nguồn lực và làm giảm hiệu quả của năng lượng tái tạo.

Do đó, việc phát triển lưới điện thông minh và công nghệ lưu trữ năng lượng được xem là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an ninh năng lượng trong tương lai.

Tại diễn đàn, mô hình phát triển năng lượng của Ireland được xem là một ví dụ điển hình về việc tích hợp hiệu quả năng lượng tái tạo vào hệ thống điện quốc gia.

Hiện Ireland đã đưa điện gió trở thành nguồn cung quan trọng trong cơ cấu điện năng, đồng thời triển khai rộng rãi công tơ điện thông minh tới phần lớn hộ gia đình. Nhờ đó, người dân có thể theo dõi mức tiêu thụ điện theo thời gian thực và điều chỉnh hành vi sử dụng, giúp giảm áp lực lên hệ thống vào giờ cao điểm.

Cùng với đó, quốc gia này cũng áp dụng cơ chế giá điện linh hoạt theo thời gian sử dụng, khuyến khích tiêu dùng điện vào thời điểm nguồn năng lượng tái tạo dồi dào, qua đó nâng cao hiệu quả vận hành toàn hệ thống.

Các chuyên gia cho rằng Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để tái cấu trúc hệ thống năng lượng theo hướng hiện đại và bền vững hơn. Nhiều chính sách quan trọng như Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, Luật Điện lực 2024, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) hay chương trình chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP) đang tạo nền tảng cho quá trình này.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở việc phát triển thêm nguồn điện, mà là khả năng vận hành hệ thống một cách linh hoạt và đồng bộ.

Do đó, Việt Nam cần chuyển từ tư duy “tăng công suất nguồn” sang “quản trị hệ thống năng lượng thông minh”, trong đó lưới điện hiện đại, công nghệ lưu trữ và số hóa hệ thống đóng vai trò trung tâm.

Trong bối cảnh chuyển đổi năng lượng không còn là lựa chọn mà đã trở thành xu thế tất yếu, việc xây dựng hạ tầng năng lượng thông minh được xem là chìa khóa để bảo đảm an ninh năng lượng, thúc đẩy chuyển đổi xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Một hệ thống năng lượng hiện đại trong tương lai không chỉ cung cấp điện năng, mà còn phải có khả năng “hiểu” nhu cầu sử dụng, “điều phối” linh hoạt và “thích ứng” với biến động của thị trường và công nghệ.

Đây cũng chính là nền tảng để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững trong giai đoạn mới, gắn tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống của người dân.