Chuyển dịch năng lượng xanh – nền tảng bảo vệ sức khỏe cộng đồng trong hội nhập quốc tế

Phát biểu khai mạc, TS. Võ Trí Thành – Viện trưởng Viện Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh – nhấn mạnh sự cần thiết của một diễn đàn chính sách chuyên sâu nhằm nhận diện rõ các rào cản và điểm nghẽn trong quá trình thực thi các cam kết FTA liên quan đến lĩnh vực năng lượng. Theo TS. Võ Trí Thành, dù các FTA đã mở ra cơ hội lớn về tiếp cận thị trường, công nghệ và nguồn vốn, song doanh nghiệp trong nước vẫn gặp không ít khó khăn trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật, tận dụng ưu đãi thuế quan và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.

Tại hội thảo, TS. Nguyễn Anh Tuấn – Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam – cho rằng năng lượng và thương mại tự do đang trở thành “động lực kép” định hình năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong bối cảnh các hiệp định thương mại thế hệ mới và sự xuất hiện ngày càng rõ nét của các “hàng rào kỹ thuật xanh”, điển hình là Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu, chuyển dịch năng lượng không còn đơn thuần là yêu cầu môi trường mà đã trở thành vấn đề sống còn đối với kinh tế Việt Nam.

Theo TS. Nguyễn Anh Tuấn, Việt Nam là nền kinh tế có độ mở rất cao và là thành viên của nhiều FTA thế hệ mới, do đó chịu tác động trực tiếp từ những thay đổi của thương mại toàn cầu. Khi các hàng rào thuế quan truyền thống dần được dỡ bỏ, các tiêu chuẩn xanh, tiêu chuẩn carbon lại trở thành “cửa ải” mới. Nếu sản phẩm của Việt Nam được sản xuất từ nguồn năng lượng “nâu”, lợi thế cạnh tranh sẽ suy giảm, kể cả khi thuế nhập khẩu về mức 0%. “Xanh chính là ‘tấm hộ chiếu’ mới của thương mại quốc tế”, ông Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh.

Trên cơ sở cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 và lộ trình Quy hoạch điện VIII, Việt Nam đang ưu tiên phát triển mạnh năng lượng tái tạo, giảm dần điện than và sử dụng LNG như nguồn năng lượng chuyển tiếp. Tuy nhiên, quá trình này đang đối mặt với nhiều áp lực lớn về vốn đầu tư, an ninh lưới điện và rủi ro công nghệ. Để vượt qua những thách thức đó, TS. Nguyễn Anh Tuấn cho rằng hợp tác quốc tế sâu rộng là yếu tố then chốt, đặc biệt trong các lĩnh vực tài chính xanh, chuyển giao công nghệ, phát triển lưới điện thông minh và hoàn thiện cơ chế thị trường. Ông đề xuất ba trụ cột hợp tác chính gồm: hợp tác về tài chính xanh và chia sẻ rủi ro; hợp tác công nghệ và nghiên cứu – phát triển; hợp tác về cơ chế chính sách và thị trường.

Tại hội thảo, ông Đặng Huy Đông – Nguyên Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư – cho rằng toàn cầu hóa đang đứng trước những thách thức chưa từng có do biến động địa chính trị, đặt ra nhiều câu hỏi mới cho chiến lược an ninh năng lượng cũng như giá trị thực chất của các FTA thế hệ mới.

Theo ông Đặng Huy Đông, trong trung và dài hạn, nguồn cung và giá nhiên liệu hóa thạch nhìn chung vẫn ổn định, song chi phí thiết bị và xây lắp các dự án điện, đặc biệt là điện khí LNG, đang tăng mạnh, khiến giá thành điện chịu nhiều áp lực. Với năng lượng tái tạo, kỳ vọng cần được điều chỉnh theo hướng thực tế hơn, khi loại hình này chưa thể thay thế hoàn toàn nguồn điện nền nếu công nghệ lưu trữ và hydro xanh chưa đạt hiệu quả kinh tế. Bài học từ các thị trường điện tự do hóa hoàn toàn cũng cho thấy, nếu thiếu vai trò điều tiết hợp lý của Nhà nước, rủi ro tăng giá điện và thao túng thị trường có thể xảy ra.

Ở góc độ kỹ thuật, TS. Nguyễn Thành Sơn – Khoa Quản lý Công nghiệp & Năng lượng, Đại học Điện lực Hà Nội – trình bày tham luận về chuẩn mực kỹ thuật và kết nối lưới điện khu vực ASEAN. Theo đó, kết nối lưới điện ASEAN được xem là hướng đi chiến lược giúp Việt Nam tăng cường an ninh năng lượng, tối ưu chi phí và thúc đẩy tích hợp năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, để tham gia hiệu quả sáng kiến này, Việt Nam cần đẩy mạnh chuẩn hóa quy chuẩn kỹ thuật, hoàn thiện cơ chế thương mại điện xuyên biên giới và đầu tư đồng bộ hạ tầng truyền tải.

Kết luận hội thảo, TS. Võ Trí Thành cho rằng các trao đổi đa chiều đã góp phần làm rõ những cơ hội và thách thức mang tính chiến lược đối với ngành năng lượng Việt Nam trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Đồng thời, hội thảo nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phối hợp chặt chẽ giữa chính sách, thị trường và khoa học – công nghệ, qua đó thúc đẩy chuyển dịch năng lượng bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và đóng góp tích cực cho mục tiêu phát triển bền vững, vì sức khỏe cộng đồng và tương lai dài hạn của xã hội.