Đào tạo nguồn nhân lực thương mại điện tử: Hướng tới hệ sinh thái xanh và sức khỏe cộng đồng bền vững

Sau hơn 10 năm phát triển với tốc độ thần tốc, TMĐT Việt Nam đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống hiện đại. Tuy nhiên, sự phát triển này đang bộc lộ những yếu tố thiếu bền vững. Theo báo cáo của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM), tình trạng sử dụng quá trình bao bì nhựa, vật liệu khó phân hủy và xu hướng phát triển chênh lệch giữa các đô thị lớn với khu vực nông thôn đang gây áp lực nặng nề lên hệ sinh thái.

Dưới góc sức khỏe cộng đồng, rác thải từ TMĐT (đặc biệt là nhựa dùng một lần) không chỉ gây ô nhiễm nguồn nước, đất đai mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến môi trường sống của con người. Chính vì vậy, chủ đề của Báo cáo năm 2025: “Nguồn nhân lực cho thương mại điện tử bền vững” được xem là giải pháp cấp thiết bị toán cân bằng giữa kinh tế và môi trường.

Khảo sát thực hiện từ tháng 8 đến tháng 10/2025 tại gần 250 cơ sở giáo dục đại học cho thấy một sự bùng nổ về quy mô đào tạo. Nếu như năm 2022 mới có 39 trường đào tạo ngành TMĐT, thì đến năm 2025, con số này đã tăng lên 47 trường. Đặc biệt, số lượng tân sinh viên ngành này đã tăng vọt từ gần 3.500 (năm 2023) lên gần 5.000 sinh viên vào năm học 2025-2026.

Sự quan tâm của xã hội đối với ngành TMĐT đạt mức kỷ lục khi 79% các trường cho biết điểm chuẩn trúng tuyển có xu hướng tăng dần. Điều này khẳng định TMĐT vẫn là ngành học "thời thượng", thu hút nguồn nhân lực trẻ, năng động – những người sẽ trực tiếp định hình thói quen tiêu dùng của xã hội trong tương lai.

Dù quy mô đào tạo mở rộng, báo cáo của VECOM cũng chỉ ra những thiếu hụt đáng lo ngại về chất lượng đào tạo gắn với trách nhiệm xã hội. Trong khi có tới 70% chương trình học đã cập nhật các học phần về pháp luật TMĐT, thì chỉ có 26% số trường đưa nội dung bảo vệ môi trường vào giảng dạy.

Đây là một "khoảng trống" nguy hiểm. Nếu nhân sự ngành TMĐT không được trang bị kiến thức về kinh tế tuần hoàn, về giảm thiểu rác thải nhựa ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, hệ quả tất yếu là các mô hình kinh doanh trong tương lai vẫn sẽ đi vào lối mòn "phát triển bằng mọi giá", gây hại cho sức khỏe môi trường.

Cùng với đó, học phần về TMĐT xuyên biên giới – cánh cửa để xuất khẩu hàng hóa Việt Nam ra thế giới – cũng mới chỉ xuất hiện tại 38% số trường. Điều này cho thấy nguồn nhân lực hiện tại vẫn đang tập trung vào kỹ năng vận hành bán hàng đơn thuần hơn là tư duy chiến lược phát triển bền vững và hội nhập toàn cầu.

Sự kiện Quốc hội thông qua Luật Thương mại điện tử vào tháng 12/2025 là một dấu mốc lịch sử. Đạo luật này nêu rõ: Nhà nước định hướng phát triển TMĐT phù hợp với chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh. Đặc biệt, tại Điều 38, Luật nhấn mạnh việc khuyến khích các trường đại học xây dựng chương trình đào tạo bám sát nhu cầu thị trường, trong đó nội dung pháp luật và phát triển bền vững là bắt buộc.

Kế hoạch tổng thể phát triển TMĐT quốc gia giai đoạn 2026-2030 cũng đặt mục tiêu tới năm 2030 sẽ có 60% cơ sở giáo dục đại học triển khai đào tạo chuyên ngành liên quan đến TMĐT theo hướng xanh và tuần hoàn. Đây không chỉ là mệnh lệnh hành chính mà còn là giải pháp căn cơ để bảo vệ cộng đồng trước những tác động tiêu cực của quá trình chuyển đổi số.

Cuộc khảo sát trên 3.000 sinh viên đã tìm thấy sự việc lạc quan rất lớn về cơ hội nghề nghiệp, nhưng các em cũng bày tỏ mong muốn được tiếp cận thực tiễn nhiều hơn nữa. Vì lý thuyết khô khan, các thành viên sinh viên cần được học về cách vận hành trên các nền tảng mới như TikTok Shop, ứng dụng AI trong hậu cần tối ưu hóa để giảm phát thải và các kỹ năng xử lý tranh chấp trực tuyến.

Về phía người chiến thắng, sự hỗ trợ từ các doanh nghiệp lớn như Google, Shopee, TikTok là vô cùng quan trọng. Các chuyên gia xuất bản cần xây dựng một "ngân hàng dữ liệu học" và các bộ bảo vệ môi trường tiêu chuẩn trong TMĐT để chia sẻ chung giữa các trường. Việc kết nối nhà trường – Hiệp hội – doanh nghiệp không chỉ giúp sinh viên có việc làm mà còn giúp họ hình thành ý thức trách nhiệm cộng đồng ngay từ khi khởi nghiệp kinh doanh.

Nguồn nhân lực chính là "mạch máu" để phát triển mọi hoạt động phát triển. Để TMĐT thực sự đóng góp cho sức khỏe cộng đồng, công tác đào tạo cần phải có những bước chuyển mình mạnh mẽ hơn. Việc xây dựng tư duy xanh, bảo vệ môi trường và đạo đức kinh doanh vào chương trình học chính là cách tốt nhất để bảo vệ môi trường sống và sức khỏe của các hệ tương lai.

Giai đoạn 2026-2030 sẽ là “thời điểm vàng” để ngành giáo dục và TMĐT phân phối hợp lý, đa dạng các công thức về rác thải, ô nhiễm thành cơ hội cho những mô hình kinh doanh nhân văn và bền vững. Khi mỗi hàng hóa được giao đi không chỉ mang theo giá trị kinh tế mà còn mang theo ý thức bảo vệ môi trường, lúc đó TMĐT mới thực sự hoàn thiện sứ mệnh phục vụ con người.