Điểm tựa chính sách: Nghị quyết 72 và hành trình chủ động trước làn sóng già hóa dân số

Già hóa dân số – Cuộc chuyển dịch thầm lặng nhưng khốc liệt

Một buổi chiều ở làng quê Bắc Bộ, những mái đầu bạc ngồi trước hiên nhà, lặng lẽ nhìn con đường làng vắng dần tiếng trẻ thơ. Con cháu đã rời quê đi làm ăn xa, để lại phía sau những người già với nhịp sống chậm hơn, cô tịch hơn. Bức tranh ấy không còn là cá biệt mà đang trở thành hình ảnh phổ biến ở nhiều vùng quê cũng như khu dân cư đô thị. Già hóa dân số ở Việt Nam diễn ra như một cuộc chuyển dịch thầm lặng, nhưng sức tác động lại sâu sắc và rất khó đảo ngược.

Chỉ trong vài thập kỷ, Việt Nam đã đi một quãng đường nhân khẩu học mà nhiều quốc gia phát triển phải mất hàng nửa thế kỷ, thậm chí cả trăm năm. Từ một quốc gia có cơ cấu dân số trẻ, Việt Nam hiện đang tiến rất nhanh tới xã hội dân số già. Mức sinh giảm sâu, tốc độ tăng dân số chậm lại, trong khi tuổi thọ lại không ngừng tăng lên. “Tháp dân số” vì thế mà đảo chiều nhanh chóng: đáy hẹp dần, đỉnh ngày càng phình to.

Theo GS. TS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội, điều đáng lo không chỉ là Việt Nam già hóa, mà là già hóa quá nhanh khi nền kinh tế và hệ thống an sinh chưa kịp tích lũy đủ nguồn lực. “Xã hội sẽ phải đối mặt với bài toán thu ít – chi nhiều, lực lượng lao động thu hẹp trong khi nhu cầu chăm sóc và chi tiêu an sinh ngày càng tăng,” ông nhận định.

Ở một góc nhìn khác, ông Nguyễn Hồng Quân, nguyên Uỷ viên trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Bộ Xây dựng, Chủ tịch Hội Giáo dục chăm sóc sức khỏe cộng đồng Việt Nam, cho rằng già hóa dân số là “phép thử về chiều sâu nhân văn của xã hội”. “Nếu chúng ta chỉ nhìn người cao tuổi như đối tượng thụ hưởng trợ cấp thì sẽ luôn bị động. Còn nếu coi họ là một nguồn lực cần được chăm sóc, bồi dưỡng sức khỏe và tri thức, thì già hóa dân số hoàn toàn có thể trở thành động lực cho phát triển bền vững”, ông nhấn mạnh.

Phần lớn người cao tuổi Việt Nam hiện nay sinh sống ở nông thôn, ít tích lũy tài chính, tỷ lệ hưởng lương hưu còn thấp. Tuổi thọ tăng nhưng tuổi thọ khỏe mạnh lại chưa tương xứng, điều đó đồng nghĩa với nhiều năm cuối có nguy cơ phải gắn với bệnh mạn tính và sự phụ thuộc. Trong bối cảnh mô hình gia đình truyền thống nhiều thế hệ đang thu hẹp, áp lực chăm sóc người cao tuổi ngày càng đè nặng lên vai nhóm lao động trung niên.

Già hóa dân số vì thế không chỉ là câu chuyện của các con số thống kê, mà là thước đo năng lực thích ứng của xã hội. Nó đặt ra yêu cầu cấp bách về một cách tiếp cận mới, dài hạn và chủ động hơn, nếu không muốn “cơn sóng ngầm” này trở thành sức ép lớn đối với phát triển bền vững.

Khi an sinh không chỉ là trợ cấp, mà là chất lượng sống

Ở nhiều địa phương, người cao tuổi vẫn quen sống chung với bệnh tật, họ coi việc đau ốm là điều “đương nhiên” của tuổi già. Họ ngại đi khám vì sợ tốn kém, sợ làm phiền con cháu. Chỉ đến khi bệnh nặng, sức khỏe suy kiệt thì họ mới tìm đến bệnh viện. Lúc này cơ hội can thiệp hiệu quả đã bị thu hẹp đáng kể.

Theo TS.BS Nguyễn Trung Anh, Giám đốc Bệnh viện Lão khoa Trung ương, trung bình mỗi người cao tuổi Việt Nam phải sống hơn 10 năm cuối đời với nhiều bệnh mạn tính phối hợp. “Nếu không chuyển mạnh sang dự phòng, phát hiện sớm và quản lý bệnh từ cộng đồng, gánh nặng y tế và an sinh sẽ ngày càng lớn, không chỉ với người cao tuổi mà với toàn xã hội”, ông nhấn mạnh.

Từ thực tiễn hoạt động cộng đồng, ông Nguyễn Hồng Quân, Chủ tịch Hội Giáo dục chăm sóc sức khỏe cộng đồng Việt Nam cho rằng chăm sóc sức khỏe người cao tuổi cần được tiếp cận toàn diện, không chỉ là khám – chữa bệnh. “Người cao tuổi cần được chăm sóc cả thể chất lẫn tinh thần. Những mô hình sinh hoạt cộng đồng, dưỡng sinh, tư vấn sức khỏe, giáo dục kỹ năng tự chăm sóc có ý nghĩa rất lớn trong việc kéo dài số năm sống khỏe mạnh”, ông nói, đồng thời nhấn mạnh vai trò của các tổ chức xã hội trong việc bổ trợ cho hệ thống y tế cơ sở.

Từ góc nhìn chính sách, bà Nguyễn Thị Việt Nga, Đại biểu Quốc hội cho rằng,  chăm sóc người cao tuổi cần được nhìn như một khoản đầu tư xã hội. “Đầu tư để người cao tuổi sống khỏe sẽ giúp giảm chi phí y tế dài hạn, giảm áp lực ngân sách và tăng sự ổn định xã hội. Đây không phải là chi phí tiêu hao, mà là đầu tư cho phát triển bền vững,” bà nhấn mạnh.

An sinh, vì thế, không thể chỉ là trợ cấp hay cứu trợ, mà phải là bảo đảm chất lượng sống. Một xã hội biết chăm sóc người cao tuổi từ sớm, từ xa cũng chính là một xã hội biết bảo vệ tương lai của chính mình.

Nghị quyết 72 – Bước ngoặt từ ứng phó sang chủ động

Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh chóng và sâu rộng, sự ra đời của Nghị quyết 72-NQ/TW được xem là dấu mốc quan trọng về tư duy an sinh xã hội. Lần đầu tiên, chăm sóc sức khỏe Nhân dân được đặt trong tầm nhìn xuyên suốt vòng đời, với trọng tâm là phòng bệnh, quản lý sức khỏe chủ động và nâng cao số năm sống khỏe mạnh.

Tinh thần cốt lõi của Nghị quyết 72 đó là chuyển từ bị động sang chủ động, từ “chữa bệnh” sang “giữ sức khỏe”. Với người cao tuổi, đây là sự thay đổi căn bản: không chỉ kéo dài tuổi thọ, mà kéo dài những năm sống khỏe, giảm đau đớn, giảm chi phí y tế và giảm gánh nặng cho gia đình.

Các chính sách như khám sức khỏe định kỳ hằng năm, hồ sơ sức khỏe điện tử trọn đời, củng cố y tế cơ sở và phát triển chăm sóc tại cộng đồng tạo thành “tấm lưới an sinh” được đan từ sớm, giúp quản lý sức khỏe người cao tuổi chủ động, liên tục và gần nơi cư trú. Theo ông Nguyễn Hồng Quân, Chủ tịch Hội Giáo dục chăm sóc sức khỏe cộng đồng Việt Nam, “Nghị quyết 72 mở ra cơ hội lớn để các mô hình chăm sóc sức khỏe cộng đồng, chăm sóc ban ngày, giáo dục kỹ năng tự chăm sóc cho người cao tuổi được nhân rộng. Khi người già được theo dõi sức khỏe thường xuyên, được vận động, giao lưu và hỗ trợ tinh thần ngay tại cộng đồng, thì gánh nặng sẽ không dồn lên bệnh viện và gia đình như hiện nay”, ông nhấn mạnh.

Đặc biệt, lộ trình tiến tới miễn viện phí cơ bản trong phạm vi quyền lợi bảo hiểm y tế sẽ mang ý nghĩa an sinh sâu sắc đối với người cao tuổi – nhóm sử dụng dịch vụ y tế nhiều nhất. Khi nỗi lo chi phí được tháo gỡ, người dân sẽ chủ động hơn trong chăm sóc sức khỏe, thay vì trì hoãn vì những khó khăn tài chính.

Nghị quyết cũng nhấn mạnh phát triển các mô hình “sáng đón – chiều trả”, chống cô đơn cho người già. Như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu cần chuyển mạnh từ tư duy “chữa bệnh” sang “chăm sóc, phòng bệnh và nâng cao sức khỏe”, đặc biệt đối với người cao tuổi; coi việc bảo đảm để người cao tuổi sống khỏe, sống có chất lượng, được chăm sóc cả về thể chất lẫn tinh thần là thước đo trình độ phát triển và chiều sâu nhân văn của xã hội.

Già hóa dân số, nhìn từ tinh thần Nghị quyết 72, không còn đơn thuần là bài toán về con số. Đó là cơ hội để Việt Nam khẳng định một lựa chọn phát triển lấy con người làm trung tâm – nơi người cao tuổi được sống lâu hơn, khỏe mạnh hơn, được tôn trọng và hạnh phúc hơn trong một xã hội không ai bị bỏ lại phía sau.

Điểm tựa từ chính sách: Khi an sinh chạm tới những phận đời yếu thế ở Thủ đô