80 năm sự kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp (31/5/1946 – 31/5/2026) – dấu mốc lịch sử của nền ngoại giao Việt Nam hiện đại

Chuyến công du nước Pháp năm 1946 của Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ là một chuyến thăm mang ý nghĩa ngoại giao thông thường, mà còn là sự kiện lịch sử đặc biệt, thể hiện tư duy chiến lược, bản lĩnh chính trị và khát vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam trong những năm đầu giành được độc lập. Sau 80 năm nhìn lại, chuyến đi ấy vẫn mang giá trị to lớn cả về lịch sử, chính trị và đối ngoại, để lại nhiều bài học sâu sắc cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.

Bối cảnh lịch sử chuyến thăm Pháp của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ đứng trước muôn vàn khó khăn: kinh tế - tài chính kiệt quệ, chưa một quốc gia nào trên thế giới công nhận và đặt quan hệ ngoại giao với Việt Nam, sự chống phá của các thế lực thù địch, sự hiện diện và âm mưu chiếm đóng lâu dài nước ta của hơn 20 vạn quân đội đồng minh khi họ vào giải giáp quân phát xít Nhật, đặc biệt là âm mưu quay trở lại xâm lược nước ta một lần nữa của thực dân Pháp. Ngày 23/9/1945 với sự giúp sức của quân Anh, thực dân Pháp đã nổ súng tấn công Sài Gòn, từng bước lấn chiếm các tỉnh Nam Bộ, Nam Trung bộ và có ý đồ đưa quân ra miền Bắc hòng chiếm đóng toàn bộ Việt Nam. Những khó khăn đó đã đặt nước ta vào “tình thế ngàn cân treo sợi tóc”, vận mệnh độc lập tự do của tổ quốc vừa mới giành được đứng trước nguy cơ “mất còn”.

Trước tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”, Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lựa chọn sách lược mềm dẻo nhưng kiên quyết nhằm bảo vệ nền độc lập dân tộc và giữ vững chính quyền cách mạng. Ngày 25/11/1945, Ban Chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Đông Dương ra Chỉ thị “Kháng chiến kiến quốc”, trong đó xác định: “kẻ thù chính của ta lúc này là thực dân Pháp xâm lược, phải tập trung ngọn lửa đấu tranh vào chúng”. Đồng thời đưa ra phương hướng đấu tranh về mặt ngoại giao: nắm vững nguyên tắc thêm bạn, bớt thù, biểu dương thực lực; kiên trì chủ trương ngoại giao với các nước theo nguyên tắc “bình đẳng, tương trợ”; đối với quân đội của Tưởng Giới Thạch vẫn chủ trương "Hoa - Việt thân thiện", đối với Pháp, thực hiện chủ trương “độc lập về chính trị, nhân nhượng kinh tế”.

Để thuận lợi và hợp thức hành động xâm lược Việt Nam lần thứ hai, thực dân Pháp đã tiến hành ký kết hiệp định Hoa - Pháp với quân Tưởng Giới Thạch ngày 28/02/1946. Theo đó, quân đội Tưởng Giới Thạch đồng ý rút khỏi miền Bắc Việt Nam và nhận được một số quyền lợi về kinh tế; quân Pháp sẽ thay thế quân Tưởng ra miền Bắc làm nhiệm vụ giải giáp quân đội phát xít Nhật. Hiệp ước Hoa – Pháp đẫ chà đạp lên nền độc lập của Việt Nam, hợp pháp hóa hành động xâm lược của thực dân Pháp ra miền Bắc. Chính phủ và nhân dân Việt Nam đứng trước một tình thế vô cùng nguy hiểm, phải cùng lúc đối mặt trực tiếp với hai kẻ thù xâm lược, trong khi thực lực cách mạng vẫn còn non yếu.

Ngày 3/3/1946, Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp nhận định, đánh giá âm mưu, ý đồ chính trị của Pháp, Tưởng và ra Chỉ thị “Tình hình và chủ trương”. Chỉ thị nêu rõ: “Vấn đề lúc này, không phải là muốn hay không muốn đánh. Vấn đề là biết mình biết người, nhận một cách khách quan những điều kiện lời lãi trong nước và ngoài nước mà chủ trương cho đúng” và chủ trương tạm thời “dàn hòa với Pháp”, nhân nhượng về lợi ích kinh tế, nhưng đòi Pháp phải thừa nhận quyền dân tộc tự quyết của Việt Nam. “Lợi dụng thời gian hòa hoãn với Pháp mà diệt bọn phản động bên trong, tay sai của Tàu trắng, trừ những hành động khiêu khích ly gián ta và Pháp”, thúc đẩy nhanh quân Tưởng về nước, bớt đi một kẻ thù nguy hiểm.

Ngày 6/3/1946, tại Hà Nội, thay mặt Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký với đại diện Chính phủ Cộng hòa Pháp J.Xanhtơly bản Hiệp định Sơ bộ. Theo đó: Chính phủ Pháp công nhận Việt Nam là một quốc gia tự do, có chính phủ, nghị viện, tài chính và quân đội riêng nằm trong Liên bang Đông Dương thuộc khối Liên hiệp Pháp; Việt Nam đồng ý để 15.000 quân Pháp ra miền Bắc thay thế 20 vạn quân đội Tưởng, số quân này sẽ rút dần trong 5 năm; Hai bên sẽ ngừng xung đột và sẽ tiếp tục tiến hành đàm phán chính thức để giải quyết mối quan hệ Việt – Pháp…

Sau Hiệp định Sơ bộ, thực dân Pháp đưa quân ra miền Bắc, nhưng với âm mưu muốn cướp nước ta một lần nữa, quân Pháp đã không ngừng khiêu khích, gây chiến, tạo cớ xung đột với lực lược của ta, phá hoại cuộc đàm phán trù bị tại Đà Lạt,… Trong bối cảnh đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quyết định sang Pháp để tiếp tục đàm phán ngoại giao tìm kiếm giải pháp hòa bình, bảo vệ nền độc lập dân tộc.

Hành trình và hoạt động ngoại giao của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Pháp

Nhận lời mời của Chính phủ Pháp, nhằm tìm kiếm một giải pháp hòa bình mong manh, tiếp tục hòa hoãn tranh thủ thời gian chuẩn bị kháng chiến lâu dài, ngày 31/5/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh lên đường sang thăm Pháp với tư cách Thượng khách. Cùng ngày, phái đoàn ngoại giao của Chính phủ ta cũng lên đường sang Pháp tham dự đàm phán ngoại giao chính thức Pháp – Việt tại Fontainebleau. Trong thời gian ở Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiến hành nhiều hoạt động ngoại giao quan trọng. Người tiếp xúc với giới lãnh đạo Chính phủ Pháp, gặp gỡ các chính khách, trí thức, nhà báo, Việt kiều và nhân dân tiến bộ Pháp để tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ đối với cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân Việt Nam. Với phong cách giản dị, chân thành nhưng kiên định về nguyên tắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng nhân dân Pháp và bạn bè quốc tế.

Sau hơn 2 tháng (từ ngày 6/7 – 10/9/1946) Hội nghị Fontainebleau đã kết thúc mà không đạt được kết quả như mong muốn do phía thực dân Pháp ngoan cố và tiếp tục âm mưu tái chiếm Đông Dương. Với thiện chí hòa bình, nhân nhượng, bảo đảm an toàn cho phái đoàn Việt Nam rời Pháp, tranh thủ thêm thời gian hòa hoãn để chuẩn bị thực lực cho cuộc kháng chiến lâu dài, Ngày 14/9/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký với Mutê – đại diện Chính phủ Pháp bản Tạm ước. Bản Tạm ước gồm 14 điểm, trong đó quy định một số điều khoản quan hệ tạm thời về kinh tế và văn hóa giữa hai nước, tạm đình chỉ chiến sự ở miền Nam, quy định thời gian tiếp tục đàm phán hai bên vào đầu năm 1947. Ngày 18/9/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh và đoàn ngoại giao của ta lên tầu về nước, kết thúc chuyến thăm Pháp đầy khó khăn, thử thách và nguy hiểm.  

Ý nghĩa lịch sử, giá trị và bài học đối với công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc hiện nay

Chuyến thăm Pháp của Chủ tịch Hồ Chí Minh mùa hè năm 1946 bất chấp mọi khó khăn nguy hiểm được đánh giá như là chuyến đi tìm đường cứu nước lần thứ hai của Bác. Chuyến đi đã thể hiện rõ thiện chí hòa bình của Việt Nam trước dư luận thế giới. Việt Nam mong muốn giải quyết các bất đồng bằng đối thoại và thương lượng trên tinh thần tôn trọng độc lập, chủ quyền dân tộc. Điều đó càng khẳng định rằng, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp sau này của nhân dân Việt Nam là hoàn toàn chính nghĩa, xuất phát từ yêu cầu bảo vệ độc lập dân tộc và quyền tự quyết của nhân dân.

Chuyến đi cũng đánh dấu bước trưởng thành quan trọng của nền ngoại giao cách mạng Việt Nam. Lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại, người đứng đầu Nhà nước Việt Nam độc lập thực hiện hoạt động ngoại giao với tư cách đại diện cho một quốc gia có chủ quyền. Qua đó, vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế từng bước được khẳng định. Đây cũng là minh chứng sinh động cho tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh: kiên định về nguyên tắc, mềm dẻo về sách lược; đặt lợi ích dân tộc lên hàng đầu nhưng luôn đề cao hòa bình, hữu nghị và hợp tác giữa các dân tộc.

Kỷ niệm 80 năm sự kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp không chỉ là dịp ôn lại một dấu mốc lịch sử quan trọng mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc và tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh cho các thế hệ hôm nay. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, những bài học từ chuyến đi lịch sử năm 1946 vẫn còn nguyên giá trị. Đó là bài học về sự kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn với hòa bình và phát triển; bài học về nghệ thuật đối ngoại mềm dẻo nhưng kiên quyết bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc; đồng thời là bài học về việc kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Một trong những giá trị lớn lao của sự kiện này là bài học về bản lĩnh và trí tuệ đối ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong hoàn cảnh đất nước còn vô cùng khó khăn, Người vẫn thể hiện tầm nhìn chiến lược sâu rộng, xử lý linh hoạt các mối quan hệ quốc tế để tranh thủ sự ủng hộ của bạn bè tiến bộ trên thế giới. Người luôn nhấn mạnh rằng Việt Nam yêu chuộng hòa bình nhưng quyết không chấp nhận đánh đổi độc lập, chủ quyền dân tộc. Tinh thần ấy trở thành nền tảng cho đường lối đối ngoại của Việt Nam trong suốt quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc cũng như trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế ngày nay.

80 năm đã trôi qua, nhưng chuyến đi sang Pháp của Chủ tịch Hồ Chí Minh ngày 31/5/1946 vẫn mãi là biểu tượng của khát vọng hòa bình, tinh thần độc lập tự chủ và trí tuệ ngoại giao Việt Nam. Sự kiện ấy không chỉ có ý nghĩa lịch sử sâu sắc mà còn tiếp tục soi sáng con đường đối ngoại của đất nước trong thời đại mới, góp phần khẳng định vị thế, uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế.

Văn Chương