Đưa y học cổ truyền về gần nhân dân: Hướng đi mới cho chăm sóc sức khỏe cộng đồng

Đây là một chủ trương mang tầm chiến lược, bởi y học cổ truyền (YHCT) vốn bắt nguồn từ đời sống, lớn lên trong cộng đồng và gắn bó với dân tộc qua nhiều giai đoạn lịch sử. Vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ dừng ở việc bảo tồn, mà là làm sao để YHCT được chuẩn hóa, hiện đại hóa và quay trở lại phục vụ người dân theo hướng khoa học, an toàn, gần gũi và hiệu quả hơn.

Trong tiến trình phát triển của đất nước, có những vấn đề tưởng như thuộc phạm vi chuyên môn nhưng thực chất lại liên quan trực tiếp đến nền tảng văn hóa, chất lượng dân số và sức mạnh bền vững của quốc gia. YHCT Việt Nam chính là một lĩnh vực như vậy.

YHCT không phải là phần ký ức của quá khứ, mà là nguồn lực của hiện tại và lợi thế cho tương lai. Suốt hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, người Việt không chỉ tạo dựng nên bản sắc văn hóa, tín ngưỡng, nghệ thuật hay nếp sống cộng đồng, mà còn hình thành một nền y học gắn bó mật thiết với đất đai, cây cỏ, khí hậu, thể chất và kinh nghiệm sinh tồn của dân tộc.

Điểm đặc biệt của YHCT Việt Nam không chỉ nằm ở khả năng chữa bệnh. Nền y học này còn giúp con người biết phòng bệnh, dưỡng thân, dưỡng tâm, sống hài hòa với tự nhiên, giữ gìn nếp sống gia đình và chăm sóc cộng đồng. Đó là một nền y học gắn với đời sống thường nhật, với cây thuốc quanh nhà và với tinh thần nhân ái của người Việt.

Trong bối cảnh hiện nay, vai trò của YHCT càng trở nên cần thiết. Cơ cấu bệnh tật đang thay đổi nhanh chóng. Nếu trước đây, các bệnh nhiễm trùng, suy dinh dưỡng hay dịch bệnh là thách thức lớn thì hiện nay, bệnh mạn tính không lây như tiểu đường, tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa, béo phì, bệnh cơ xương khớp, mất ngủ, stress, trầm cảm hay suy giảm miễn dịch ngày càng phổ biến. Cùng với đó là tình trạng già hóa dân số, chi phí y tế tăng cao và áp lực quá tải bệnh viện.

Nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người dân cũng không còn chỉ dừng lại ở điều trị bệnh, mà chuyển dần sang phòng bệnh, phục hồi chức năng, chăm sóc tinh thần và nâng cao chất lượng sống. Đây chính là không gian để YHCT phát huy thế mạnh.

Nếu y học hiện đại có ưu thế trong cấp cứu, phẫu thuật, hồi sức, xét nghiệm và điều trị bệnh cấp tính, thì YHCT có thế mạnh trong điều hòa cơ thể, chăm sóc bệnh mạn tính, phục hồi chức năng, dưỡng sinh, châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt, sử dụng dược liệu và nâng cao sức khỏe lâu dài.

Hai nền y học không nên đặt trong thế đối lập mà cần bổ trợ cho nhau để phục vụ người bệnh tốt hơn. Tư tưởng này đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt nền móng từ sớm khi căn dặn ngành y phải phát triển theo hướng khoa học, dân tộc và đại chúng, đồng thời kết hợp hài hòa giữa Đông y và Tây y.

Đến nay, tinh thần đó vẫn còn nguyên giá trị. Muốn YHCT phát triển bền vững thì phải dựa trên cơ sở khoa học, giữ được bản sắc dân tộc và phục vụ thiết thực cho sức khỏe cộng đồng.

Khoa học nghĩa là YHCT không thể phát triển bằng cảm tính hay truyền miệng đơn thuần, mà cần được chuẩn hóa, kiểm nghiệm, nghiên cứu và đánh giá hiệu quả rõ ràng. Việc ứng dụng công nghệ, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo vào nghiên cứu, quản lý và điều trị cũng là xu hướng cần thiết.

Dân tộc nghĩa là trong quá trình hiện đại hóa, YHCT Việt Nam không được đánh mất bản sắc riêng. Không thể phát triển YHCT bằng cách sao chép máy móc mô hình nước ngoài. Việt Nam cần xây dựng hệ thống học thuật, dược liệu, dưỡng sinh và chăm sóc sức khỏe mang bản sắc Việt, dựa trên thuốc Nam, tri thức của 54 dân tộc, đặc điểm khí hậu nhiệt đới và văn hóa cộng đồng của người Việt.

Đại chúng nghĩa là YHCT phải thực sự trở về với nhân dân, không chỉ hiện diện ở các bệnh viện tuyến trung ương, viện nghiên cứu hay trường đại học, mà cần đi vào từng gia đình, trường học, cơ quan, doanh nghiệp và hệ thống y tế cơ sở.

Tuy nhiên, đưa YHCT về cộng đồng không có nghĩa là phát triển theo phong trào hay sử dụng thuốc tùy tiện. Điều quan trọng là phải đưa YHCT đến với người dân theo hướng đúng chuẩn, an toàn, dễ tiếp cận và có hướng dẫn chuyên môn rõ ràng.

Người dân cần được trang bị kiến thức cơ bản và chính xác. Nếu thiếu hướng dẫn đúng, những tri thức quý có thể bị hiểu sai hoặc bị mê tín hóa. Ngược lại, nếu được tiếp cận đúng cách, YHCT sẽ trở thành “người thầy thuốc gần dân” trong mỗi gia đình.

Để thực hiện được tinh thần ấy, chương trình phát triển YHCT trong giai đoạn mới cần đặt cộng đồng làm trung tâm.

Trước hết, cần củng cố năng lực YHCT tại tuyến y tế cơ sở. Trạm y tế xã, phường cần có khả năng tư vấn, chăm sóc sức khỏe bằng YHCT theo hướng đơn giản, an toàn và phù hợp với cộng đồng. Mỗi địa phương nên xây dựng vườn thuốc Nam mẫu, tủ thuốc Nam hướng dẫn sử dụng, câu lạc bộ dưỡng sinh và các chương trình chăm sóc người cao tuổi, phục hồi sau bệnh hay phòng chống bệnh mạn tính.

Bên cạnh đó, cần xây dựng hệ thống tài liệu truyền thông chuẩn dành cho người dân. Hiện nay, cộng đồng không thiếu thông tin nhưng lại thiếu thông tin chính xác, dễ hiểu và có trách nhiệm. Trong thời đại mạng xã hội, nếu ngành YHCT không chủ động truyền thông chính thống thì người dân rất dễ bị cuốn vào quảng cáo quá mức hoặc các bài thuốc truyền miệng thiếu kiểm chứng. Vì vậy, cần có bộ cẩm nang quốc gia về chăm sóc sức khỏe bằng YHCT dành cho gia đình Việt, được trình bày gần gũi nhưng vẫn dựa trên nền tảng khoa học.

Cùng với đó, việc chuẩn hóa đội ngũ hành nghề YHCT là yêu cầu rất quan trọng. Người thầy thuốc YHCT trong giai đoạn mới không chỉ biết kê đơn, châm cứu hay bấm huyệt, mà còn cần có kiến thức y học hiện đại cơ bản, biết nhận diện dấu hiệu nguy hiểm, chuyển tuyến đúng lúc và hướng dẫn người dân thay đổi lối sống, chủ động phòng bệnh.

Một nhiệm vụ khác mang ý nghĩa lâu dài là phát triển dược liệu Việt Nam. Không thể nói đến phát triển YHCT nếu còn phụ thuộc lớn vào dược liệu nhập khẩu, thiếu kiểm soát nguồn gốc. Mỗi địa phương cần xây dựng vùng trồng dược liệu đạt chuẩn, bảo tồn nguồn gen cây thuốc quý, phát triển cây thuốc bản địa gắn với sinh kế nông dân, đồng bào dân tộc và kinh tế xanh.

Ngoài ra, cần khuyến khích các mô hình cộng đồng đặc sắc như làng thuốc Nam, vườn thuốc gia đình, trường học dưỡng sinh, không gian trà thảo dược, trung tâm chăm sóc người cao tuổi bằng YHCT, du lịch sức khỏe hay các mô hình Tuệ Tĩnh Đường trong giai đoạn mới.

Khi YHCT trở lại với cộng đồng một cách bài bản và đúng hướng, người dân sẽ không chỉ tìm đến bệnh viện khi bệnh đã nặng. Dược liệu có thể trở thành sinh kế và thương hiệu cho từng địa phương. Người thầy thuốc có thể trở thành cầu nối giữa tri thức truyền thống và khoa học hiện đại.

Đưa YHCT thực sự về với cộng đồng chính là đưa tinh hoa của cha ông trở lại đời sống hôm nay bằng ngôn ngữ của khoa học, bằng chuẩn mực quản lý hiện đại và bằng tinh thần nhân ái của người thầy thuốc Việt Nam.

Đây không chỉ là câu chuyện của riêng ngành y tế mà còn liên quan đến văn hóa, giáo dục, nông nghiệp, du lịch, khoa học công nghệ và truyền thông. Một dân tộc biết gìn giữ cây thuốc của mình, bài thuốc của mình và văn hóa dưỡng sinh của mình cũng là một dân tộc biết chăm lo cho tương lai từ gốc rễ.

Vì vậy, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc đưa YHCT thực sự trở về với cộng đồng cần được xem là bước khởi đầu quan trọng cho chiến lược phát triển YHCT Việt Nam trong giai đoạn mới. Đây không chỉ là hướng đi để bảo tồn di sản dân tộc, mà còn là giải pháp thiết thực nhằm xây dựng nền y tế nhân văn hơn, gần dân hơn và góp phần làm giàu bản sắc Việt Nam trong thời kỳ phát triển mới.

TS. Lương y Phùng Tuấn Giang

Chủ tịch – Viện Nghiên cứu Phát triển Y Dược Cổ truyền Việt Nam

Trưởng ban Chuyên môn – Hội Giáo dục Chăm sóc Sức khỏe Cộng đồng Việt Nam

Chủ nhiệm – Nhà thuốc Thọ Xuân Đường

Đưa y học cổ truyền thực sự về với cộng đồng

Hợp lực 5 Hội: Đoàn kết, tâm huyết và trách nhiệm góp phần phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam