Kỳ 2: "Hành nghề chui" - Có dấu hiệu buông lỏng quản lý?

Xem tiếp: Kỳ I: Bức tranh ngầm sau những quyết định xử phạt - Khi vi phạm không còn là cá biệt

Hành nghề không phép: Những “điểm nóng” từ thực tế

Kết quả thanh tra tại TP.Hồ Chí Minh và một số địa phương thời gian gần đây cho thấy, hành vi hành nghề không phép không còn xuất hiện một cách rải rác, mà đang tồn tại với tần suất ngày một nhiều trong lĩnh vực thẩm mỹ và phòng khám tư nhân.

Những trường hợp cá nhân bị xử phạt do khám, chữa bệnh khi chưa có chứng chỉ hành nghề được phát hiện trong thời gian gần đây thực chất mới chỉ phản ánh phần nổi của “tảng băng chìm”. Thực tế cho thấy, phía sau các vi phạm bị xử lý là một bức tranh phức tạp hơn, với nhiều hành vi diễn ra âm thầm, khó kiểm soát.

Điển hình, vụ việc tại cơ sở thẩm mỹ BN Center (TP. Hồ Chí Minh) bị cơ quan chức năng khởi tố với tội danh lừa đảo khách hàng đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về mức độ nghiêm trọng của tình trạng này. Cơ sở này bị xác định có hành vi mạo danh cơ sở y tế, sử dụng người không có chuyên môn để thực hiện các kỹ thuật thẩm mỹ, đồng thời quảng cáo sai sự thật nhằm thu hút khách hàng.

Hay một số ca tai biến thẩm mỹ được báo chí phản ánh trong thời gian gần đây đều có điểm chung: người thực hiện không phải là bác sĩ có chứng chỉ hành nghề. Các vụ việc này cho thấy một thực tế đáng lo ngại: hành nghề “chui” không chỉ là vi phạm quy định, mà trong nhiều trường hợp đã vượt qua ranh giới hành chính và tiệm cận dấu hiệu hình sự.

Ở góc độ người sử dụng dịch vụ, một thực tế đáng chú ý là phần lớn khách hàng không có đủ thông tin và kỹ năng để phân biệt đâu là bác sĩ có chứng chỉ hành nghề, đâu là kỹ thuật viên hoặc nhân sự chưa đủ điều kiện chuyên môn.

Chia sẻ với phóng viên, chị L.T.M (27 tuổi, Hà Nội) cho biết, trong quá trình tư vấn, cơ sở thẩm mỹ giới thiệu rất rõ về đội ngũ bác sĩ và công nghệ hiện đại, điều này đã tạo cho người sử dụng dịch vụ cảm giác tin tưởng. Tuy nhiên, khi bước vào thực hiện dịch vụ, chị không được xác nhận lại danh tính người trực tiếp thao tác. “Người thực hiện đeo khẩu trang, mặc áo blouse nên mình mặc định là bác sĩ. Đến khi xảy ra vấn đề mới biết không phải”, chị M. nói.

Tương tự, chị N.Q.H (Bắc Ninh) cũng cho biết, chị đã từng chủ động hỏi về chuyên môn của người thực hiện nhưng cũng chỉ nhận được những câu trả lời mang tính chất chung chung. “Họ nói là ‘được đào tạo chuyên sâu’, nghe rất yên tâm. Nhưng sau khi gặp biến chứng, tìm hiểu lại thì mới biết người đó không có chứng chỉ hành nghề”, chị H. chia sẻ.

Những trường hợp này cho thấy một khoảng trống lớn trong việc minh bạch thông tin về nhân sự hành nghề, khiến người dân gần như không có cơ sở để kiểm chứng trước khi sử dụng dịch vụ, từ đó đối mặt với nhiều rủi ro tiềm ẩn.

Tại diễn đàn Quốc hội, Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga - Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đã đưa ra cảnh báo về những hệ lụy tiềm ẩn nếu công tác quản lý trong lĩnh vực này không được siết chặt kịp thời. Theo bà, các sai phạm trong hoạt động khám chữa bệnh tư nhân và thẩm mỹ đang có xu hướng diễn biến phức tạp, không chỉ dừng ở những vi phạm đơn lẻ mà có dấu hiệu lặp lại, mang tính hệ thống.

Đại biểu nhấn mạnh, nếu không triển khai đồng bộ các giải pháp từ hoàn thiện thể chế, khắc phục những kẽ hở pháp lý, đến tăng cường thanh tra, giám sát và nâng cao hiệu lực thực thi, thì các hành vi vi phạm sẽ không chỉ dừng lại ở mức xử phạt hành chính. “Hệ quả có thể nghiêm trọng hơn, tác động trực tiếp đến sức khỏe, thậm chí tính mạng của người dân, đồng thời làm suy giảm niềm tin của xã hội đối với hệ thống y tế”, bà Nga cảnh báo.

Trong khi đó, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cũng từng thẳng thắn nhìn nhận, tình trạng hành nghề không phép, hành nghề “chui” và thực hiện kỹ thuật vượt quá phạm vi chuyên môn được cấp phép trong lĩnh vực y tế, đặc biệt là thẩm mỹ, vẫn diễn biến phức tạp và có xu hướng gia tăng. Theo Bộ trưởng, dù cơ quan quản lý đã tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm, nhưng thực tế cho thấy nhiều cơ sở vẫn tìm cách “lách luật”, hoạt động dưới nhiều hình thức biến tướng để qua mặt cơ quan chức năng.

“Lách luật” có tính chất hệ thống: Khi vi phạm được thiết kế trong mô hình hoạt động

Từ các vụ việc sai phạm được cơ quan quản lý nhà nước công bố gần đây, có thể nhận diện một “cấu trúc vận hành” khá phổ biến của hành vi hành nghề không phép trong lĩnh vực này.

Trước hết là hiện tượng “bác sĩ đứng tên”. Một số cơ sở sử dụng bác sĩ có chứng chỉ hành nghề để hoàn thiện hồ sơ pháp lý, hợp thức hóa hoạt động, nhưng không trực tiếp tham gia điều trị. Trên thực tế, người thực hiện các kỹ thuật lại là kỹ thuật viên hoặc nhân sự chưa đủ điều kiện chuyên môn.

Không chỉ có vậy, tại nhiều cơ sở, Bác sĩ chuyên môn thường chỉ xuất hiện ở giai đoạn tư vấn ban đầu nhằm tạo dựng niềm tin với khách hàng, thế nhưng trong khi toàn bộ quá trình can thiệp y khoa lại do người khác đảm nhận.

Đáng chú ý, nhằm né tránh sự kiểm tra, giám sát của cơ quan quản lý, nhiều cơ sở tổ chức hoạt động theo mô hình khép kín, bố trí bảo vệ và lễ tân cảnh báo để hạn chế tối đa người ngoài tiếp cận trong suốt quá trình can thiệp y khoa. Điều này khiến việc phát hiện, xử lý vi phạm gặp nhiều khó khăn, đồng thời tạo “khoảng trống” cho các sai phạm tiếp tục tiếp diễn.

Phân tích sâu hơn về thực trạng này, PGS.TS Nguyễn Hồng Hà, Trưởng khoa Phẫu thuật Hàm mặt – Tạo hình và Thẩm mỹ, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, cho rằng những hạn chế trong công tác giám sát hiện nay đang tạo ra “kẽ hở” để các vi phạm tồn tại và tái diễn.

Theo ông, hoạt động kiểm tra hiện nay phần lớn vẫn tập trung vào việc rà soát hồ sơ pháp lý, giấy phép hành nghề và điều kiện cơ sở vật chất, trong khi đây chỉ là “phần nổi” của vấn đề. “Nếu chỉ kiểm tra hồ sơ, giấy phép thì rất khó phát hiện vi phạm. Cốt lõi là phải xác định ai là người trực tiếp thực hiện kỹ thuật tại thời điểm cụ thể – đây chính là điểm yếu trong công tác giám sát hiện nay”, PGS.TS Nguyễn Hồng Hà nhấn mạnh.

Đại biểu Quốc hội Phạm Khánh Phong Lan cũng nhiều lần lên tiếng cảnh báo tại các diễn đàn công khai về những bất cập trong quản lý hoạt động khám chữa bệnh ngoài công lập, đặc biệt là trong lĩnh vực thẩm mỹ. Theo bà, thực tế đang tồn tại tình trạng “bác sĩ trên giấy, kỹ thuật viên làm thật”, điều này đã phản ánh rõ lỗ hổng trong công tác kiểm tra, giám sát hiện nay. “Không thể để tình trạng ‘bác sĩ trên giấy, kỹ thuật viên làm thật’ tồn tại kéo dài. Đây là lỗ hổng trong quản lý cần phải xử lý bằng cơ chế giám sát thực chất hơn”, Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan nhấn mạnh.

Từ những nhận định này đã cho thấy các hành vi vi phạm không còn mang tính tự phát, mà đã được tổ chức, “thiết kế” để tận dụng các khoảng trống trong hệ thống quản lý, khiến cho việc kiểm soát và xử lý của các cơ quan quản lý nhà nước ngày càng khó khăn.

Chế tài, hậu kiểm và trách nhiệm quản lý: Khoảng cách giữa quy định và thực thi

Một trong những vấn đề cốt lõi được nhiều chuyên gia chỉ ra là hiệu lực của chế tài xử lý vi phạm trong lĩnh vực này còn chưa đủ sức răn đe.

Nhiều ý kiến cho rằng, mức xử phạt hành chính hiện nay trong một số trường hợp vẫn còn thấp hơn đáng kể so với lợi nhuận mà các cơ sở thu được từ các hoạt động vi phạm. Điều này vô hình trung tạo ra tâm lý “chấp nhận rủi ro” và coi việc bị xử phạt như một phần chi phí kinh doanh, thay vì là yếu tố ngăn chặn hành vi sai phạm.

Ở góc độ pháp lý, Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường – Trưởng Văn phòng luật sư Chính Pháp cho rằng, một “điểm nghẽn” đáng chú ý trong xử lý vi phạm hiện nay nằm ở việc xác định và xử lý trách nhiệm chưa toàn diện giữa tổ chức và cá nhân hành nghề.

Theo ông, trong nhiều trường hợp, cơ quan chức năng chủ yếu xử phạt cơ sở vi phạm như đình chỉ hoạt động, xử phạt hành chính hoặc yêu cầu khắc phục hậu quả nhưng lại chưa kiểm soát chặt chẽ đối với cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi sai phạm. Điều này dẫn đến tình trạng người hành nghề không phép hoặc vượt phạm vi chuyên môn vẫn có thể tiếp tục làm việc tại các cơ sở khác. “Một số trường hợp chỉ dừng lại ở việc xử phạt cơ sở, trong khi cá nhân vi phạm chưa bị theo dõi, quản lý chặt chẽ về quá trình hành nghề. Nếu không xử lý đồng thời cả hai chủ thể – cơ sở và cá nhân – thì vi phạm rất dễ tái diễn”, Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường nhấn mạnh.

Cho ý kiến về vấn đề này, GS.TS Nguyễn Anh Trí - Đại biểu Quốc hội Khoá XIV nhấn mạnh tính chất đặc thù và mức độ nhạy cảm của lĩnh vực y tế, nơi mọi sai sót đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, thậm chí là tính mạng con người.

Theo Đại biểu, trong bối cảnh các sai phạm trong hoạt động khám chữa bệnh, đặc biệt ở khu vực ngoài công lập và lĩnh vực thẩm mỹ, đang có xu hướng gia tăng và diễn biến phức tạp, việc xử lý cần được đặt trong một khung tiếp cận nghiêm khắc hơn. “Y tế là lĩnh vực đặc biệt liên quan đến tính mạng con người. Vì vậy, các hành vi vi phạm trong hành nghề cần được xử lý nghiêm minh, không thể coi là vi phạm hành chính thông thường”, GS.TS Nguyễn Anh Trí nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, một “điểm nghẽn” khác đó là việc thiếu minh bạch thông tin. Người dân hiện nay gần như không có công cụ thuận tiện để kiểm tra chứng chỉ hành nghề, phạm vi chuyên môn hay lịch sử vi phạm của các cơ sở y tế. Điều này dẫn đến một nghịch lý: người dân là đối tượng chịu rủi ro trực tiếp, nhưng lại không có đủ thông tin để tự bảo vệ mình.

Khi “lỗ hổng” trở thành rủi ro hệ thống

Hành nghề không phép trong lĩnh vực y tế, thẩm mỹ không chỉ là vi phạm hành chính, mà là hành vi trực tiếp đe dọa đến sức hoẻ của người dân. Khi chuẩn mực hành nghề bị “bẻ cong”, người không có chuyên môn vẫn tham gia thực hiện kỹ thuật y khoa thì nguy cơ biến chứng không còn là cá biệt mà sẽ trở thành rủi ro hiện hữu.

Đáng lo ngại hơn, những sai phạm này không chỉ gây tổn hại về sức khỏe mà còn âm thầm bào mòn niềm tin của người dân vào hệ thống y tế. Trong bối cảnh các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, nếu các cơ quan quản lý nhà nước không kịp thời triển khai các giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện thể chế, siết chặt hậu kiểm đến minh bạch hóa thông tin, thì tình trạng này vẫn sẽ tiếp tục diễn biến phức tạp hơn.

Và khi đó, như cảnh báo của các đại biểu Quốc hội và chuyên gia, cái giá phải trả sẽ không chỉ là những con số xử phạt, mà có thể là những rủi ro không thể khắc phục đối với sức khỏe cộng đồng.

(Còn nữa)

Kỳ 3: Quảng cáo “thần thánh hóa” – Cái bẫy niềm tin trên mạng xã hội

Kỳ I: Bức tranh ngầm sau những quyết định xử phạt - Khi vi phạm không còn là cá biệt