Ô nhiễm làng nghề: Cái giá của mưu sinh

Đại Bái – ô nhiễm từ kim loại và hóa chất

Không chỉ riêng Ninh Bình, tại làng nghề Đại Bái (xã Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh), bức tranh môi trường cũng phủ một gam màu u ám không kém. Nơi đây vốn nổi tiếng với nghề đúc đồng, nhôm truyền thống, nhưng phía sau sự phát triển ấy là những hệ lụy ngày càng hiện hữu.

Theo ý kiến của các chuyên gia, để tạo ra những sản phẩm sáng bóng, các cơ sở sản xuất mỗi ngày phải sử dụng một lượng lớn hóa chất như axit sunfuric (H₂SO₄), xút (NaOH)… trong các công đoạn tẩy rửa, đánh bóng kim loại. Những bể hóa chất sủi bọt, những dòng nước sau sản xuất đục màu, nồng nặc mùi kim loại và axit là hình ảnh không khó bắt gặp.

Đáng lo ngại, phần lớn lượng nước thải này không được thu gom, xử lý theo quy trình đạt chuẩn, mà xả trực tiếp ra môi trường. Từ các xưởng sản xuất, nước thải theo những rãnh nhỏ chảy ra kênh mương, rồi tiếp tục đổ vào hệ thống sông lớn, mang theo nguy cơ ô nhiễm lan rộng.

Một công nhân gắn bó nhiều năm với nghề, giọng trầm xuống như đã quen với sự cam chịu: “Làm nghề này ảnh hưởng nhiều lắm, nhất là phổi… Nhưng giờ làng nghề rồi, không làm thì biết làm gì, vẫn phải làm thôi…”

Câu nói mộc mạc, không than vãn, nhưng lại gợi lên một thực tế nặng nề: người lao động hiểu rất rõ những rủi ro đang bào mòn sức khỏe từng ngày, nhưng vẫn phải tiếp tục. Bởi phía sau họ không chỉ là công việc, mà là cả gia đình, là kế sinh nhai. Và trong lựa chọn ít ỏi ấy, họ buộc phải chấp nhận đánh đổi – dù biết cái giá phải trả không hề nhỏ.

Chính quyền thừa nhận quá tải, nhưng giải pháp vẫn bế tắc

Ô nhiễm tại các làng nghề như Bình Yên hay Đại Bái không phải là vấn đề mới phát sinh, mà đã tồn tại dai dẳng qua nhiều năm, gắn với quá trình phát triển sản xuất tự phát, thiếu quy hoạch và chưa đi kèm các điều kiện bảo vệ môi trường tương xứng. Thực tế này đã được chính quyền địa phương nhận diện rõ, song việc xử lý triệt để vẫn là bài toán nan giải.

Trong thời gian qua, các cấp chính quyền đã triển khai nhiều giải pháp nhằm từng bước kiểm soát và tiến tới chấm dứt tình trạng ô nhiễm: từ tuyên truyền nâng cao nhận thức, tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm, đến định hướng quy hoạch lại làng nghề, khuyến khích di dời sản xuất vào khu tập trung. Tuy nhiên, quá trình thực hiện trên thực tế lại gặp không ít khó khăn, thách thức.

Trở ngại lớn nhất là mô hình sản xuất nhỏ lẻ, xen kẽ trong khu dân cư, khiến việc kiểm soát trở nên phức tạp. Bên cạnh đó, nguồn lực đầu tư cho hạ tầng xử lý môi trường còn hạn chế, trong khi ý thức chấp hành của một bộ phận người dân chưa cao, dẫn đến tình trạng xả thải tự phát, thậm chí lén lút.

Ông Nguyễn Văn Quảng – nguyên Chủ tịch UBND xã Đại Bái (trước khi sáp nhập) – thẳng thắn nhìn nhận: “Hiện nay tình trạng ô nhiễm đã ở mức quá tải trên nhiều phương diện, từ nước thải, khí thải đến chất thải rắn. Vẫn còn hiện tượng đổ trộm chất thải ra môi trường, trong khi các lò xử lý nguyên liệu thô vẫn tiếp tục phát sinh khói bụi…”

Những nhận định này cho thấy áp lực môi trường đã vượt quá khả năng đáp ứng của hạ tầng hiện có. Khi sản xuất phát triển nhanh, nhưng hệ thống xử lý và quản lý chưa theo kịp, thì tình trạng “quá tải” là điều khó tránh khỏi.

Vì vậy, dù đã có nhiều nỗ lực từ chính quyền địa phương các cấp, thế nhưng công tác xử lý ô nhiễm làng nghề vẫn đang rơi vào thế giằng co: biết rõ thực trạng, có định hướng giải quyết, nhưng việc triển khai còn vướng mắc, chưa đạt được hiệu quả như kỳ vọng.

Khi người dân buộc phải “sống chung với ô nhiễm”

Từ Nam Định đến Bắc Ninh, có thể thấy một thực tế day dứt đang lặp lại ở nhiều làng nghề: ô nhiễm không còn là hiện tượng nhất thời, mà đã trở thành một phần của đời sống. Không khí đặc quánh khói bụi, nguồn nước đục màu hóa chất, môi trường sinh hoạt xuống cấp từng ngày – tất cả bủa vây, len lỏi vào từng bữa ăn, giấc ngủ của người dân.

Nhưng phía sau bức tranh ấy lại là một lựa chọn đầy nghịch lý. Dừng sản xuất đồng nghĩa với mất đi nguồn thu nhập – điều mà nhiều gia đình không thể chấp nhận. Ngược lại, tiếp tục làm nghề là chấp nhận đánh đổi sức khỏe, thậm chí là tuổi thọ của chính mình. Giữa hai lựa chọn đều mang hệ lụy, người dân gần như không còn đường lui.

Bởi vậy, ô nhiễm làng nghề không chỉ là vấn đề môi trường đơn thuần, mà là một bài toán kinh tế – xã hội phức tạp. Nó đòi hỏi những giải pháp mang tính căn cơ, đồng bộ và dài hạn, thay vì các biện pháp ngắn hạn, chắp vá như hiện nay.