Sửa luật để bảo đảm quyền học tập và trao quyền tự chủ thực chất cho đại học

Bỏ quy định cứng, giảm áp lực thi cử

Theo Đại biểu Quốc hội Thái Thị An Chung - Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An, một số quy định trong dự thảo Luật Giáo dục vẫn mang tính “áp đặt hành chính”, chưa thể hiện tinh thần đổi mới và nhân văn của nền giáo dục hiện đại. Bà chỉ rõ, quy định “học sinh vào lớp 10 ở tuổi 15 và được tính theo năm” là quá cứng nhắc, chưa phù hợp với thực tế. Trong xã hội, có không ít học sinh vì điều kiện kinh tế khó khăn, bệnh tật, thay đổi nơi cư trú hay những yếu tố khách quan khác phải tạm dừng việc học, sau đó quay lại trường khi đã quá tuổi 15. “Hiến pháp 2013 khẳng định học tập là quyền và nghĩa vụ của công dân, và quyền đó không thể bị giới hạn bởi độ tuổi,” đại biểu nhấn mạnh.

Từ quan điểm đó, bà đề nghị bỏ quy định cứng về độ tuổi vào lớp 10, thay bằng quy định linh hoạt hơn, bảo đảm mọi công dân đều có cơ hội học tập phù hợp với hoàn cảnh của mình. Đồng thời, đại biểu cũng kiến nghị xem xét bỏ kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông – kỳ thi vốn được tổ chức hằng năm với quy mô hơn 1,1 triệu thí sinh, hàng chục nghìn điểm thi và hàng trăm nghìn cán bộ coi thi, gây tốn kém lớn về nhân lực, chi phí và áp lực xã hội.

Theo bà Chung, việc duy trì kỳ thi này hiện nay không còn cần thiết khi các trường đại học đã được giao quyền tự chủ tuyển sinh. “Tỷ lệ đỗ tốt nghiệp năm 2025 lên tới 99,21% cho thấy kỳ thi đang dần mất ý nghĩa đánh giá năng lực thực chất, trở thành gánh nặng hơn là công cụ cần thiết,” bà nói. Thay vào đó, cần chuyển sang cơ chế đánh giá, công nhận tốt nghiệp dựa trên quá trình học tập, kết hợp giữa nhà trường và địa phương, hướng tới nền giáo dục mở, linh hoạt và nhân bản hơn.

Tự chủ đại học phải đi đôi với trách nhiệm thực chất

Đề cập dự thảo Luật Giáo dục đại học (sửa đổi), Đại biểu Quốc hội Thái Thị An Chung - Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An khẳng định ủng hộ chủ trương tăng quyền tự chủ cho các trường, song cho rằng nhiều quy định vẫn chưa phản ánh đúng tinh thần này. Bà chỉ ra, việc Bộ Giáo dục và Đào tạo vẫn phải phê duyệt chương trình đào tạo đối với một số ngành như sư phạm, y tế, pháp luật là biểu hiện của cơ chế “tiền kiểm” trong khi tinh thần cải cách hiện nay hướng đến “hậu kiểm”, giao quyền cho cơ sở và tăng cường trách nhiệm giám sát của Nhà nước.

Theo đại biểu, cơ chế tiền kiểm khiến các trường bị ràng buộc, khó linh hoạt trong xây dựng chương trình và hợp tác quốc tế. “Ở các ngành như luật hay y tế, sau đại học còn có hệ thống đào tạo nghề, thi cấp chứng chỉ hành nghề riêng. Vì vậy, việc Bộ phê duyệt chương trình đào tạo ở bậc đại học là chưa thật cần thiết,” bà phân tích.

Bà Chung đề xuất cần thiết lập một cơ chế tự chủ đi kèm trách nhiệm rõ ràng: Nhà nước không can thiệp vào nội dung chi tiết chương trình, nhưng sẽ hậu kiểm chặt chẽ về chất lượng, chuẩn đầu ra và đạo đức nghề nghiệp. Chỉ khi các trường thực sự được tin tưởng và chịu trách nhiệm trước xã hội về chất lượng đào tạo, tự chủ đại học mới trở thành động lực phát triển thực chất, chứ không phải là hình thức trên giấy.

Trao quyền tự chủ thật sự trong tuyển sinh

Cũng theo Đại biểu Quốc hội Thái Thị An Chung, để tự chủ đại học đi vào thực chất, trước hết cần trao quyền thực sự cho các cơ sở giáo dục trong công tác tuyển sinh. Bà cho rằng việc dự thảo luật hiện vẫn loại trừ ba nhóm ngành như: sư phạm, y tế và pháp luật ra khỏi phạm vi tự chủ là chưa hợp lý. Nếu đã giao quyền cho các trường đại học, thì việc giao phải đồng bộ, không thể “vừa trao vừa giữ”, vì như vậy sẽ làm mất ý nghĩa của cơ chế tự chủ.

Đại biểu phân tích, tuyển sinh là khâu đầu tiên, quyết định chất lượng đào tạo. Khi các trường không được quyền chủ động lựa chọn phương thức, tiêu chí hay chỉ tiêu tuyển sinh, thì quyền tự chủ học thuật và tài chính cũng khó phát huy. Bà nhấn mạnh, các trường đại học cần được tự thiết kế quy trình tuyển sinh phù hợp với đặc thù ngành nghề, năng lực đào tạo và nhu cầu xã hội, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào quy chế cứng do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành hằng năm.

Từ đó, bà đề nghị Bộ nên xây dựng một nghị định khung, mang tính nguyên tắc và ổn định lâu dài, tạo nền tảng pháp lý cho các trường thực hiện quyền tự chủ một cách minh bạch, có trách nhiệm. “Tự chủ đại học không thể là khẩu hiệu. Khi vẫn phải làm theo khuôn mẫu chi tiết do Bộ quy định, thì đó chỉ là tự chủ hình thức,” bà Thái Thị An Chung nhấn mạnh.