Thấy gì từ vụ 17 người bị khởi tố trong đường dây gian lận xuất khẩu sầu riêng?

Khi “miếng bánh tỷ đô” biến thành cuộc đua gian lận

Sau khi nghị định thư xuất khẩu chính ngạch sầu riêng sang Trung Quốc được ký kết, kim ngạch xuất khẩu tăng vọt, đạt tới 3,2 tỷ USD trong năm 2024, biến loại trái cây này thành “ngôi sao mới” của ngành rau quả Việt Nam. Tuy nhiên, cùng với cơn “sốt tỷ đô” là sự bùng phát của những chiêu trò gian lận trong cuộc đua lợi nhuận, khiến thị trường sầu riêng nhanh chóng bị méo mó.

Theo kết quả điều tra của Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (Bộ Công an), trong quá trình kinh doanh và xuất khẩu, nhiều doanh nghiệp đã mua bán mã số vùng trồng, làm giả giấy kiểm nghiệm và “chạy” giấy thông quan bằng hối lộ. Ngày 3/11, cơ quan chức năng đã khởi tố 17 bị can, trong đó có lãnh đạo của Trung tâm Kiểm nghiệm kiểm chứng và Dịch vụ chất lượng (Retaq), Công ty TNHH Công nghệ NhoNho, Công ty TNHH MTV Trái cây Thủy và một số đơn vị liên quan.

Cho ý kiến về vấn đề này, TS. Nguyễn Đăng Nghĩa, chuyên gia về nông nghiệp nhận định: “Khi lợi nhuận tăng quá nhanh, chuỗi giá trị nông sản dễ bị chi phối bởi nhóm lợi ích. Nhiều doanh nghiệp tham gia thị trường nhưng không hiểu hoặc cố tình phớt lờ quy chuẩn xuất khẩu, dẫn đến vi phạm mang tính hệ thống. Đây không chỉ là sai phạm của vài cá nhân, mà là hệ quả của một giai đoạn tăng trưởng nóng, thiếu kiểm soát.”

Những hành vi gian dối ấy không chỉ làm tổn hại uy tín quốc gia, mà còn đẩy các doanh nghiệp chân chính vào thế bị động, khiến nhiều lô hàng bị ách tắc tại cửa khẩu, thiệt hại hàng trăm tỷ đồng và làm chậm lại bước tiến bền vững của toàn ngành sầu riêng Việt Nam.

Vùng trồng “ma”, giấy tờ “ảo” và lỗ hổng kiểm soát

Theo quy định của Tổng cục Hải quan Trung Quốc, mọi lô sầu riêng nhập khẩu từ Việt Nam phải đáp ứng ba điều kiện bắt buộc: có mã số vùng trồng hợp lệ, mã số cơ sở đóng gói được phê duyệt và giấy kiểm nghiệm đạt chuẩn về vàng O, cadimi. Đây là “tấm hộ chiếu” đảm bảo truy xuất nguồn gốc và chất lượng sản phẩm. Thế nhưng, khi nhu cầu xuất khẩu tăng cao, một số doanh nghiệp và cá nhân đã lợi dụng kẽ hở quản lý, biến những quy định này thành công cụ để trục lợi.

Nhiều trường hợp làm giả giấy tờ, mua bán mã số vùng trồng, thậm chí lập cả “phòng thí nghiệm ảo” để hợp thức hóa hồ sơ kiểm nghiệm. Cuối năm 2024, Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit) đã phát đi “thông báo khẩn cấp”, phản ánh tình trạng sao chép, giả mạo mã số và con dấu, cùng các hợp đồng “ủy quyền khống” được sử dụng để xuất khẩu trái phép sầu riêng sang Trung Quốc.

Theo PGS.TS Nguyễn Minh Châu, nguyên Viện trưởng Viện Cây ăn quả miền Nam: “Quy trình cấp và quản lý mã số vùng trồng hiện chưa đồng bộ. Nhiều địa phương chỉ cấp trên hồ sơ, thiếu kiểm tra thực địa. Khi không có hệ thống dữ liệu thống nhất, việc làm giả, sao chép mã số trở nên dễ dàng.”

Hậu quả là hàng trăm mã số vùng trồng bị phía Trung Quốc thu hồi, làm mất niềm tin với đối tác nhập khẩu và đe dọa nghiêm trọng uy tín của nông sản Việt. Đại diện Cục Bảo vệ thực vật cũng thừa nhận, sự phân tán trong quản lý và thiếu thanh tra định kỳ là nguyên nhân chính khiến sai phạm kéo dài và lan rộng trong thời gian qua.

Giữ “chữ tín” – giữ cả thị trường tỷ dân

Trước đó, tháng 5/2025, khi hàng nghìn container sầu riêng bị ùn ứ tại kho và cửa khẩu do nhiều phòng kiểm nghiệm đột ngột tạm ngưng hoạt động, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà đã chỉ đạo khẩn cấp Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp cùng Bộ Công Thương và các địa phương, rà soát toàn bộ hệ thống phòng kiểm nghiệm, làm rõ nguyên nhân gián đoạn, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân để xảy ra ách tắc.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh: “Không thể để vài sai phạm cục bộ làm ảnh hưởng đến uy tín quốc gia và nỗ lực của hàng triệu nông dân. Cần siết lại toàn bộ quy trình, từ quản lý mã số vùng trồng, chứng nhận kiểm nghiệm đến hoạt động xuất khẩu đảm bảo công bằng, minh bạch và đúng chuẩn quốc tế.”

Ngay sau đó, Thủ tướng Chính phủ cũng yêu cầu Bộ Công an mở rộng điều tra toàn diện các hành vi gian lận mã số vùng trồng, làm giả hồ sơ, chứng từ xuất khẩu, coi đây là phép thử cho tính liêm chính trong chuỗi nông sản tỷ đô của Việt Nam.

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng: “Sầu riêng là sản phẩm chiến lược, nhưng để phát triển bền vững, Việt Nam phải coi tiêu chuẩn là ‘tấm hộ chiếu’. Nếu chỉ chăm chăm vào sản lượng mà buông lỏng kiểm soát, hậu quả không chỉ là mất thị trường Trung Quốc, mà còn đánh mất niềm tin của toàn bộ chuỗi cung ứng quốc tế.”

Theo giới chuyên môn, để ngăn sai phạm tái diễn, cần xây dựng cơ chế kiểm soát xuyên suốt: từ truy xuất nguồn gốc điện tử, xác thực mã số vùng trồng bằng QR hoặc blockchain, đến chế tài nghiêm khắc với gian lận thương mại.
Song song đó, phải nâng cao năng lực kiểm nghiệm trong nước, công khai danh sách phòng đạt chuẩn, và tăng cường thanh tra đột xuất để củng cố niềm tin với đối tác nhập khẩu.

Sầu riêng từng mang lại “cơn mưa vàng” cho người nông dân Việt, nhưng nếu không giữ “chữ tín” trong từng mã số, từng tờ chứng nhận, “vàng” có thể hóa thành gánh nặng. Trong thị trường tỷ dân khắt khe, uy tín chính là giấy thông hành duy nhất giúp nông sản Việt đi xa và đứng vững.