Bộ Y tế: Kết hôn muộn, sinh ít con đang trở thành thách thức dân số

Ngày 10/7, tại tỉnh Hưng Yên, Bộ Y tế phối hợp với UBND tỉnh Hưng Yên và Văn phòng Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) tại Việt Nam tổ chức Lễ mít tinh hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới 11/7 với chủ đề hướng tới nâng cao chất lượng dân số và thích ứng với những biến đổi nhân khẩu học trong giai đoạn mới.

Phát biểu tại buổi lễ, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội từ thời kỳ dân số vàng, song cũng phải đối mặt với không ít thách thức có thể ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Theo Thứ trưởng, quan điểm "Dân số là yếu tố quan trọng hàng đầu của sự nghiệp xây dựng, phát triển và bảo vệ Tổ quốc" đã được xác định rõ trong Nghị quyết số 21-NQ/TW về công tác dân số trong tình hình mới và tiếp tục được thể chế hóa trong Luật Dân số năm 2025.

Hiện Việt Nam có gần 70 triệu người trong độ tuổi lao động (15-64 tuổi). Đây là nguồn lực quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Tuy nhiên, lợi thế này sẽ không kéo dài nếu những biến động về mức sinh và cơ cấu dân số không được kiểm soát kịp thời.

Xu hướng sinh ít con ngày càng rõ nét

Một trong những vấn đề được Bộ Y tế đặc biệt lưu ý là xu hướng kết hôn muộn, sinh ít con hoặc không sinh con đang xuất hiện ngày càng phổ biến ở giới trẻ, nhất là tại các đô thị và những địa phương có mức sống cao.

Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, tuổi kết hôn lần đầu của người Việt Nam đã tăng nhanh trong những năm gần đây. Việc lập gia đình muộn đồng nghĩa với việc sinh con muộn, số con ít hơn, thậm chí nhiều cặp vợ chồng lựa chọn không sinh con.

Nếu tình trạng này kéo dài, mức sinh sẽ tiếp tục giảm, tác động trực tiếp đến quy mô dân số, làm thu hẹp lực lượng lao động trong tương lai, đồng thời đẩy nhanh quá trình già hóa dân số.

Không chỉ ảnh hưởng đến phát triển kinh tế, mức sinh thấp kéo dài còn kéo theo nhiều hệ lụy xã hội như thiếu hụt nguồn nhân lực, gia tăng áp lực an sinh xã hội, chăm sóc người cao tuổi và làm thay đổi cấu trúc dân số quốc gia.

Già hóa dân số diễn ra nhanh hơn dự báo

Bên cạnh mức sinh giảm, Việt Nam cũng đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ thuộc nhóm nhanh trên thế giới.

Theo số liệu được Bộ Y tế công bố tại sự kiện, nếu năm 2024, cứ hai trẻ em thì có một người cao tuổi thì khoảng 50 năm tới, cứ hai trẻ em sẽ có tới bốn người cao tuổi.

Điều này đồng nghĩa với việc số người trong độ tuổi lao động sẽ giảm dần, trong khi nhu cầu chăm sóc sức khỏe, an sinh xã hội và các dịch vụ dành cho người cao tuổi sẽ tăng mạnh.

Các chuyên gia nhận định, nếu không có chính sách ứng phó phù hợp, áp lực về lao động, tăng trưởng kinh tế và quỹ an sinh sẽ ngày càng lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu phát triển bền vững của đất nước.

Nhiều vấn đề dân số vẫn còn đáng lo ngại

Ngoài mức sinh thấp và già hóa dân số, Bộ Y tế cũng chỉ ra nhiều vấn đề tồn tại khác trong công tác dân số.

Đáng chú ý, tỷ số giới tính khi sinh vẫn duy trì ở mức cao trong nhiều năm, vượt ngưỡng cân bằng tự nhiên từ 104 - 106 bé trai trên 100 bé gái.

Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, mất cân bằng giới tính khi sinh có thể dẫn đến nhiều hệ lụy trong tương lai như gia tăng số nam giới khó kết hôn, mất cân đối trong cấu trúc gia đình, kéo theo nguy cơ phát sinh các vấn đề xã hội như mua bán phụ nữ, trẻ em, bạo lực giới và tội phạm xuyên quốc gia.

Bên cạnh đó, tình trạng mang thai và sinh con ở tuổi vị thành niên vẫn còn ở mức đáng lo ngại; tỷ lệ tảo hôn trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số tuy đã giảm nhưng năm 2023 vẫn ở mức khoảng 15%, trong khi tình trạng hôn nhân cận huyết thống vẫn chưa được xóa bỏ hoàn toàn.

Một chỉ số khác được Bộ Y tế đề cập là chiều cao trung bình của thanh niên Việt Nam đã có cải thiện nhưng tốc độ tăng còn chậm, chưa đáp ứng kỳ vọng về nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Hoàn thiện chính sách để thích ứng với biến động dân số

Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, thời gian qua công tác dân số đã có nhiều chuyển biến quan trọng về mặt thể chế.

Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Dân số năm 2025 và phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035. Cùng với đó, nhiều nghị định, thông tư và chương trình hành động đã được ban hành nhằm tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho việc triển khai công tác dân số trên phạm vi cả nước.

Để chính sách đi vào cuộc sống, Thứ trưởng đề nghị Cục Dân số phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành và địa phương triển khai hiệu quả Luật Dân số; đồng thời đổi mới công tác truyền thông, đẩy mạnh chuyển đổi số, nâng cao chất lượng dự báo và nghiên cứu xây dựng các chính sách phù hợp với xu hướng biến động dân số trong giai đoạn mới.

Ông cũng đề nghị các bộ, ngành, địa phương tiếp tục ưu tiên nguồn lực cho công tác dân số; tăng cường tuyên truyền, phổ biến những nội dung cốt lõi của Luật Dân số để tạo chuyển biến về nhận thức trong toàn xã hội.

Bên cạnh đó, Bộ Y tế mong muốn tiếp tục nhận được sự đồng hành của Liên hợp quốc, Quỹ Dân số Liên hợp quốc và các tổ chức quốc tế trong việc hỗ trợ Việt Nam về kỹ thuật, tài chính và chia sẻ kinh nghiệm quốc tế nhằm ứng phó hiệu quả với những thách thức dân số trong giai đoạn mới.

Thanh niên giữ vai trò quyết định tương lai dân số

Gửi thông điệp tới thế hệ trẻ tại lễ mít tinh, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên cho rằng thanh niên không chỉ là lực lượng lao động chủ lực mà còn là nhân tố quyết định chất lượng dân số trong tương lai.

Ông nhấn mạnh, xây dựng gia đình hạnh phúc, sinh con và nuôi dạy con tốt không chỉ là trách nhiệm đối với mỗi gia đình mà còn là đóng góp thiết thực cho sự phát triển lâu dài của đất nước.

Ngay sau lễ mít tinh, hàng trăm đoàn viên, thanh niên và sinh viên đã tham gia diễu hành trên các tuyến phố của tỉnh Hưng Yên, lan tỏa thông điệp hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới năm 2026, kêu gọi cộng đồng quan tâm hơn đến công tác dân số và phát triển vì một Việt Nam phát triển bền vững.