Kỳ 1: Khai thác cây Muội hồng ở Thanh Hóa – Những vấn đề nhức nhối từ thực địa

Khi những vách đá trở thành nơi khai thác cây Muội hồng

Muội hồng – tên khoa học Syzygium myrtifolium, thuộc họ Sim – thường sinh trưởng tại các vùng núi đá vôi, đá tai mèo khắc nghiệt. Ở Thanh Hóa, cây phân bố nhiều tại khu vực làng Chon, thôn Tâm Đồng, xã Ngọc Lặc và các xã lân cận như Cẩm Thủy, Bá Thước, Như Xuân... Đặc điểm của loài cây này là bám sâu vào đá, rễ đan chằng chịt trong những khe núi dựng đứng nên việc khai thác vô cùng gian nan.

Thế nhưng, bất chấp hiểm nguy, nhiều người dân vẫn liều mình leo lên những vách đá cao chót vót để săn cây. Có người trượt chân ngã, có người gãy tay, bầm dập vì đá tai mèo sắc nhọn. Không ít gia đình chia sẻ rằng đàn ông trong nhà coi đây là “kế sinh nhai”, dù biết mỗi chuyến đi là một lần đối mặt rủi ro tính mạng. Lợi nhuận cao khiến người ta dần bỏ qua cảnh báo về mất an toàn và nguy cơ phá hủy môi trường sinh thái.

Trong nhiều chuyến đi thực địa cùng người dân, phóng viên ghi nhận tại làng Chon, thôn Tâm Đồng và các dãy núi đá nằm ngay giữa xã Ngọc Lặc là các điểm khai thác vẫn rầm rộ. Các bụi Muội hồng bị bứng khỏi đá, gom thành từng bao tải đưa xuống núi, tập kết chờ thương lái thu mua.

Trao đổi với phóng viên, anh B.V.T - người dân làng Chon (thôn Tâm Đồng, xã Ngọc Lặc), cho biết việc khai thác muội hồng hoàn toàn dựa vào may rủi và phụ thuộc nhiều vào giá thu mua của thương lái. “Hôm nay đội tôi chỉ bán được 2–3 cây vì giá bị ép thấp. Hôm qua tôi bán 3 cây được khoảng 800.000 đồng, cũng chẳng đáng bao nhiêu. Mấy cây này vừa mang xuống núi, dáng đẹp, nếu các anh lấy thì tôi để 5 triệu đồng” – anh T. nói.

Anh T thừa nhận nghề này cực nhọc và luôn tiềm ẩn nguy hiểm. “Đi đào là phải đi từ sáng sớm, lên núi đến chiều muộn mới xuống được. Nhiều hôm trời tối mịt mới dám về, sợ gặp lực lượng kiểm tra nên cứ xuống núi là chúng tôi phải tranh thủ bán ngay” – anh T chia sẻ.

Video: Cận cảnh quá trình tập kết, đóng gói cây Muội hồng trước khi vận chuyển, buôn bán ra thị trường (Nhóm PV)

Nhà vườn thành “mê cung” Muội hồng

Theo chân một nhóm khai thác, chúng tôi tìm đến một nhà vườn tại khu phố Hạ Sơn (Ngọc Lặc). Cảm giác đầu tiên khi bước qua cổng là như lạc vào “mê cung” muội hồng – từ cây lớn đến cây nhỏ, từ dáng cổ thụ bám đá đến các chậu bonsai đã tạo thế. Giá cây dao động mạnh tùy kích thước và hình dáng, có loại chỉ vài trăm nghìn, nhưng cũng có cây lên tới cả trăm triệu đồng.

Điều đáng nói là trong khi cơ quan chức năng cho biết chưa ghi nhận tình trạng khai thác quy mô lớn, thực tế ngoài thị trường lại cho thấy hoạt động thu mua – chuyển hàng đi Hà Nội và các tỉnh lân cận diễn ra khá rầm rộ. Một số hộ dân ở xã Ngọc Lặc nói chung, hay các xã lân cận thậm chí các đầu mối chuyên ươm lại cây từ nguồn khai thác rồi bán ra thị trường với giá trên trời.

Khi tiếp nhận thông tin từ phóng viên, ông Hoàng Lâm Tùng – Hạt Trưởng Hạt kiểm lâm Ngọc Lặc – cho biết: “Đơn vị đã liên tục tăng cường quản lý. Ngay từ ngày 7/11/2025, đơn vị đã tiếp nhận văn bản của Chi cục Kiểm lâm tỉnh yêu cầu các tổ kiểm lâm trên địa bàn cả tỉnh kết hợp với chính quyền địa phương và công an xã, các đơn vị có liên quan, tăng cường tần suất tuần tra, cấm mọi hành vi khai thác muội hồng từ rừng tự nhiên nhất là núi đá, vì đặc thù cây muội hồng chỉ mọc được trên các dãy núi đá, nên sau khi nhận được văn bản chúng tôi đã làm văn bản gửi các đợn vị liên quan trên địa bàn.

Chúng tôi đã ra quân tuyên truyền kiểm tra và có lập biên bản nhắc nhở một số hộ có trồng, sở hữu một hai cây. Hiện đơn vị chưa phát hiện việc khai thác hay tập kết với số lượng lớn như phản ánh. Tuy nhiên, nếu cơ sở có thông tin chính xác, chúng tôi sẽ kiểm tra ngay và xử lý dứt điểm” – ông Tùng khẳng định.

Việc chênh lệch giữa thực tế thị trường và báo cáo quản lý cho thấy công tác kiểm tra vẫn còn nhiều điểm khó. Đặc thù khu vực rộng, núi đá hiểm trở khiến việc phát hiện khai thác trái phép gặp nhiều hạn chế.

Cũng theo ông Hoàng Lâm Tùng, muội hồng họ nhà Sim, vỏ xù xì, tuổi đời cao, tạo vẻ cổ kính rất được giới bonsai ưa chuộng. Lá non đỏ hồng, cây lại thích nghi tốt nên càng trở nên “đắt hàng”.

Nhưng chính giá trị ấy khiến muội hồng phải trả giá. “Loài cây này sống bám đá, quá trình bứng lên dễ làm tổn thương đá mẹ, gây sạt lở nhỏ, làm mất dần lớp thảm thực vật bảo vệ. Một khi bị khai thác ồ ạt, phục hồi tự nhiên cực kỳ khó” – ông Tùng phân tích.

Không chỉ hệ sinh thái chịu tổn hại, người khai thác cũng đang đánh đổi sức khỏe và tính mạng. Leo núi đá tai mèo, mang vác nặng, tiếp xúc môi trường khắc nghiệt… là những yếu tố có thể gây kiệt sức, tai nạn, chấn thương, thậm chí tử vong.

Cân bằng giữa lợi ích kinh tế và bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Tình trạng khai thác Muội hồng ồ ạt cho thấy bức tranh chung của nhiều loài cây cảnh quý khi nhu cầu thị trường tăng nhanh hơn khả năng quản lý và nhận thức bảo tồn. Để ngăn chặn nguy cơ cạn kiệt tài nguyên và bảo đảm an toàn cho người dân, cần đẩy mạnh tuyên truyền về rủi ro sức khỏe khi leo núi khai thác tự phát; đồng thời siết chặt công tác quản lý trong bối cảnh địa giới hành chính đã sáp nhập, tránh để lọt các điểm nóng ở vùng giáp ranh, khu vực núi đá khó kiểm tra.

Việc khuyến khích người dân chuyển sang ươm trồng hợp pháp cũng rất quan trọng nhằm tạo sinh kế bền vững, giảm phụ thuộc vào khai thác tự nhiên. Song song đó, cần xây dựng chuỗi sản xuất xanh, hướng đến phát triển kinh tế hài hòa với bảo vệ môi trường, để những giá trị thiên nhiên không bị đánh đổi trước lợi nhuận trước mắt.Muội hồng đẹp ở sắc lá hồng, ở dáng cổ thụ bám đá, nhưng vẻ đẹp ấy chỉ có ý nghĩa khi nó tồn tại trong thiên nhiên chứ không nằm trong những bao tải bị bứng lên từ vách núi.

Những giọt mồ hôi – thậm chí máu – của thợ leo núi, những vạt đá bị bóc tách khỏi núi mẹ, những bụi cây bị mang đi không kịp tái sinh… tất cả đang cho thấy thiên nhiên ở Thanh Hóa đang phải chịu tổn thương từng ngày.

Muội hồng không chỉ là một loài cây cảnh. Đó là một phần hệ sinh thái rừng đá đặc hữu, là “hơi thở” của những dãy núi vôi Thanh Hóa. Bảo vệ muội hồng cũng là bảo vệ sức khỏe cộng đồng, bảo vệ tương lai sinh thái cho thế hệ sau.

Tạp chí Sức khỏe Cộng đồng sẽ tiếp tục thông tin.