Y học cổ truyền muốn phát triển phải được nhìn nhận đúng đặc thù

Nếu YHCT chỉ được xem như một vài kỹ thuật hỗ trợ hay một kho kinh nghiệm dân gian rời rạc, sẽ rất khó tạo ra cơ chế phát triển tương xứng. Nhưng nếu được nhìn nhận đúng là một ngành y học hoàn chỉnh, có hệ thống lý luận, phương pháp thực hành, dược liệu, dưỡng sinh, văn hóa và đạo đức nghề nghiệp riêng, YHCT Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực quan trọng trong chăm sóc sức khỏe nhân dân thời kỳ mới.

Muốn đưa YHCT thực sự đến với cộng đồng, trước tiên cần trả lời một câu hỏi căn bản: chúng ta đang nhìn nhận YHCT như thế nào?

Nếu chỉ coi YHCT là vài bài thuốc dân gian, một số kỹ thuật châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt hay một chuyên ngành bổ trợ trong hệ thống khám chữa bệnh thì rất khó tạo nên đột phá. Trong khi đó, nhìn đúng bản chất, YHCT Việt Nam là một nền y học tương đối hoàn chỉnh, có lý luận, phương pháp chẩn đoán, điều trị, phòng bệnh, dưỡng sinh, nghiên cứu, đào tạo và hệ giá trị nghề nghiệp riêng.

Vì vậy, công nhận đúng đặc thù của YHCT không đơn thuần là câu chuyện về danh xưng, mà là vấn đề thể chế.

Khi nhận thức đúng, chính sách mới phù hợp. Chính sách phù hợp sẽ tạo ra cơ chế quản trị đúng đắn và giải phóng được nguồn lực phát triển. Ngược lại, nếu nhận thức chưa đầy đủ, YHCT có thể bị quản lý bằng những tiêu chuẩn chưa tương thích, từ đó làm hạn chế sự phát triển, khiến nhiều giá trị di sản bị mai một và người dân chưa được thụ hưởng đầy đủ lợi ích từ kho tàng tri thức y học dân tộc.

YHCT có nhiều đặc thù khác với y học sử dụng hóa dược đơn chất. Một bài thuốc cổ truyền không chỉ là phép cộng cơ học của từng vị thuốc riêng lẻ. Giá trị của nhiều bài thuốc nằm ở tính hệ thống và sự phối hợp giữa các thành phần. Trong quá trình phối ngũ, gia giảm và bào chế, các vị thuốc có thể tương tác để tăng hiệu quả, giảm độc tính, điều hòa cơ thể và hỗ trợ phục hồi cân bằng.

Nếu chỉ tách riêng từng hoạt chất để đánh giá, có thể sẽ không phản ánh đầy đủ giá trị của cả bài thuốc. Cũng vì vậy, nếu áp dụng hoàn toàn mô hình đánh giá của thuốc hóa dược cho YHCT, nhiều kinh nghiệm quý đã được sử dụng hiệu quả trong thực tiễn lâu đời có thể gặp khó khăn khi tiếp cận cơ chế quản lý hiện đại.

Điều đó không có nghĩa YHCT đứng ngoài khoa học. Ngược lại, càng mang tính đặc thù thì càng cần được tiếp cận bằng phương pháp khoa học phù hợp.

Khoa học đối với YHCT không chỉ là tìm ra một hoạt chất duy nhất, mà còn bao gồm việc chuẩn hóa dược liệu, kiểm nghiệm an toàn, đánh giá độc tính, kiểm soát kim loại nặng, vi sinh, tồn dư hóa chất, chuẩn hóa quy trình bào chế, theo dõi phản ứng bất lợi, nghiên cứu hiệu quả lâm sàng, thu thập dữ liệu thực tiễn và đánh giá khả năng cải thiện chất lượng sống cho người bệnh.

YHCT cần khoa học, nhưng phải là khoa học hiểu đúng đối tượng của mình. Việc quản lý YHCT cũng cần chặt chẽ nhưng phù hợp với bản chất của lĩnh vực này. Đặc thù hóa không có nghĩa là buông lỏng quản lý, mà là quản lý theo hướng thực tế hơn, khoa học hơn và hiệu quả hơn.

Hiện nay, YHCT đang đối mặt với không ít khó khăn như thiếu nguồn dược liệu đạt chuẩn, cơ chế bảo hộ bài thuốc gia truyền chưa hoàn thiện, chính sách hỗ trợ nhà thuốc lâu đời còn hạn chế hay thiếu tiêu chuẩn liên ngành cho du lịch sức khỏe. Ngoài ra, ranh giới quản lý giữa thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm thảo dược và dịch vụ chăm sóc sức khỏe vẫn chưa thực sự rõ ràng.

Những vấn đề này đòi hỏi một tư duy thể chế mới, xem YHCT là lĩnh vực đặc thù, có tính liên ngành và gắn với văn hóa dân tộc.

Trước hết, cần xác định rõ vị trí của YHCT trong hệ thống y tế quốc gia. YHCT không phải phần phụ của y học hiện đại, cũng không phải một loại hình dịch vụ bên lề. Đây là một cấu phần quan trọng của nền y tế Việt Nam, đặc biệt trong chăm sóc sức khỏe ban đầu, phòng bệnh, điều trị bệnh mạn tính, phục hồi chức năng, dưỡng sinh, chăm sóc người cao tuổi và nâng cao chất lượng sống.

Tiếp đó, cần có đầu mối quản trị đủ mạnh cho YHCT. Một lĩnh vực có lịch sử hàng nghìn năm, liên quan đến sức khỏe nhân dân, dược liệu, văn hóa, du lịch, sinh kế nông thôn và tri thức bản địa không thể chỉ được quản lý như một mảng kỹ thuật nhỏ. Cần có thiết chế đủ thẩm quyền để tham mưu chính sách, xây dựng pháp luật, điều phối liên ngành, phát triển dữ liệu, nghiên cứu và hội nhập quốc tế.

Song song với đó là việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn phù hợp với đặc thù YHCT, từ tiêu chuẩn dược liệu, bào chế, bài thuốc, hành nghề đến cơ sở khám chữa bệnh, dịch vụ chăm sóc sức khỏe và truyền thông.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về YHCT Việt Nam. Đây sẽ là kho dữ liệu về cây thuốc, bài thuốc, danh y, nhà thuốc gia truyền, kinh nghiệm của 54 dân tộc, vùng trồng dược liệu, nghiên cứu lâm sàng, sản phẩm, mô hình điều trị hiệu quả và di sản văn hóa y học. Nếu không số hóa và lưu trữ có hệ thống, nhiều tri thức quý có nguy cơ mai một theo thời gian.

Đặc biệt, cần có cơ chế bảo hộ phù hợp đối với bài thuốc gia truyền và tri thức bản địa. Nhiều bài thuốc quý hiện vẫn nằm trong các gia đình, dòng họ, cộng đồng dân tộc hay những nhà thuốc lâu đời. Nếu yêu cầu công khai hoàn toàn công thức, chủ thể tri thức có thể mất bí quyết. Nhưng nếu không có cơ chế thừa nhận phù hợp, những giá trị này cũng khó được bảo vệ và phát triển. Vì vậy, cần xây dựng cơ chế lưu chiểu kín, thẩm định an toàn - hiệu quả phù hợp, đồng thời bảo mật công thức và bảo vệ quyền sở hữu tri thức.

Bên cạnh đó, cần có lộ trình chuẩn hóa đối với dược liệu dân gian và kinh nghiệm bản địa. Không thể vì thiếu giấy tờ mà loại bỏ ngay những cây thuốc đã được cộng đồng sử dụng lâu đời. Tuy nhiên, cũng không thể để thị trường phát triển thiếu kiểm soát. Giải pháp phù hợp là phân tầng quản lý, truy xuất nguồn gốc từng bước và bắt buộc kiểm nghiệm an toàn đối với các sản phẩm thương mại.

Việc đào tạo đội ngũ YHCT theo tinh thần tích hợp cũng là yêu cầu cấp thiết. Người thầy thuốc YHCT thế hệ mới cần vừa vững nền tảng cổ học, vừa hiểu y học hiện đại, biết ứng dụng công nghệ, nghiên cứu khoa học và phối hợp điều trị an toàn với các chuyên ngành khác.

Có thể nói, YHCT Việt Nam cần phát triển trên hai nền tảng song hành: khoa học và văn hóa di sản. Khoa học giúp YHCT minh bạch hơn, an toàn hơn, có dữ liệu và khả năng hội nhập cao hơn. Văn hóa di sản giúp YHCT giữ được bản sắc Việt, đạo đức nghề nghiệp, tri thức dân gian và tinh thần nhân ái vốn có.

Chỉ khi cả hai nền tảng này được phát triển đồng thời, YHCT Việt Nam mới có thể bước vào giai đoạn phát triển mới một cách vững vàng và tự tin.

Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc đưa YHCT trở lại với cộng đồng vì thế cần được hiểu rộng hơn: không chỉ là đưa một vài kỹ thuật xuống cơ sở, mà là đưa cả một nền y học trở về đúng vị trí trong đời sống quốc gia.

Đó không chỉ là câu chuyện mở thêm lớp dưỡng sinh hay trồng thêm vài vườn thuốc Nam, mà là xây dựng một nền YHCT Việt Nam đủ năng lực chăm sóc sức khỏe nhân dân từ phòng bệnh đến phục hồi, từ dược liệu đến du lịch sức khỏe, từ tri thức bản địa đến công nghệ hiện đại.

Khi được công nhận đúng đặc thù, YHCT sẽ không còn phải phát triển trong “chiếc áo” chưa phù hợp. Thay vào đó là một khung phát triển có luật pháp, tiêu chuẩn, dữ liệu, nghiên cứu, bảo hộ và trách nhiệm với cộng đồng.

Đó chính là điều kiện quan trọng để YHCT Việt Nam không chỉ được bảo tồn mà còn có cơ hội phục hưng mạnh mẽ trong thời đại mới. Và người hưởng lợi lớn nhất từ quá trình ấy trước hết vẫn là nhân dân.

TS. Lương y Phùng Tuấn Giang

Chủ tịch – Viện Nghiên cứu Phát triển Y Dược Cổ truyền Việt Nam

Trưởng ban Chuyên môn – Hội Giáo dục Chăm sóc Sức khỏe Cộng đồng Việt Nam

Chủ nhiệm – Nhà thuốc Thọ Xuân Đường

Đưa y học cổ truyền về gần nhân dân: Hướng đi mới cho chăm sóc sức khỏe cộng đồng

Đưa y học cổ truyền thực sự về với cộng đồng

Hợp lực 5 Hội: Đoàn kết, tâm huyết và trách nhiệm góp phần phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam