Bộ Y tế ban hành hướng dẫn mới về phòng ngừa rối loạn tâm thần tại cộng đồng

Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương vừa ký Quyết định số 1981/QĐ-BYT ban hành Hướng dẫn dự phòng mắc rối loạn tâm thần và quản lý, chăm sóc y tế, xã hội cho người mắc rối loạn tâm thần tại cộng đồng.

Đây là tài liệu chuyên môn nhằm thống nhất việc phòng ngừa, phát hiện sớm, quản lý và chăm sóc người có nguy cơ cũng như người mắc rối loạn tâm thần ngay từ tuyến y tế cơ sở. Theo Bộ Y tế, việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong giảm gánh nặng bệnh tật, hạn chế diễn biến nặng và giúp người bệnh duy trì khả năng học tập, lao động, hòa nhập xã hội.

Nhiều yếu tố làm gia tăng nguy cơ rối loạn tâm thần

Theo hướng dẫn, rối loạn tâm thần không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của nhiều yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội tác động lẫn nhau.

Về yếu tố sinh học, những người có tiền sử gia đình mắc rối loạn tâm thần, gặp biến chứng trong thai kỳ hoặc khi sinh, từng bị chấn thương sọ não, mắc các bệnh lý thần kinh hoặc bệnh mạn tính ảnh hưởng đến chức năng não được xác định là nhóm có nguy cơ cao hơn.

Ở góc độ tâm lý, căng thẳng kéo dài, những biến cố lớn trong cuộc sống, lo âu thường xuyên, khó kiểm soát cảm xúc hoặc mặc cảm, tự ti kéo dài đều có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần. Người cao tuổi sống một mình, người có hoàn cảnh khó khăn hoặc thiếu sự hỗ trợ từ gia đình, cộng đồng cũng dễ rơi vào trạng thái tổn thương tâm lý.

Ngoài ra, nhiều yếu tố xã hội như thất nghiệp, áp lực công việc, nghèo đói, bạo lực gia đình, bạo lực học đường hay tình trạng cô lập xã hội cũng được xem là những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc các rối loạn tâm thần.

Bộ Y tế cũng lưu ý việc lạm dụng rượu, bia, ma túy, thuốc lá, thiếu vận động và dành quá nhiều thời gian tiếp xúc với các thông tin tiêu cực trên mạng xã hội có thể ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tâm thần nếu kéo dài.

Chủ động phòng ngừa từ lối sống hằng ngày

Để giảm nguy cơ mắc rối loạn tâm thần, Bộ Y tế khuyến cáo mỗi người cần duy trì lối sống khoa học, bảo đảm ngủ đủ giấc và đúng giờ. Đối với thanh thiếu niên và người trưởng thành, thời gian ngủ trung bình nên từ 7 đến 9 giờ mỗi ngày và hạn chế thức khuya sau 23 giờ.

Hoạt động thể lực cũng được xem là một trong những biện pháp bảo vệ sức khỏe tinh thần hiệu quả. Người dân nên duy trì vận động với cường độ vừa phải từ 150 đến 300 phút mỗi tuần hoặc tập luyện cường độ cao khoảng 75 phút mỗi tuần tùy theo thể trạng.

Cùng với đó là chế độ dinh dưỡng hợp lý, hạn chế sử dụng rượu bia, thuốc lá và các chất gây nghiện; chủ động kiểm soát căng thẳng bằng cách cân bằng giữa học tập, làm việc và nghỉ ngơi, dành thời gian cho các hoạt động giải trí lành mạnh, rèn luyện kỹ năng ứng phó với áp lực và quản lý cảm xúc.

Bộ Y tế cũng khuyến cáo người dân khám sức khỏe định kỳ hoặc đến cơ sở y tế khi xuất hiện các biểu hiện bất thường về tâm lý để được tư vấn, đánh giá và hỗ trợ kịp thời.

Áp dụng quy trình 5 bước để phát hiện sớm

Một điểm mới trong hướng dẫn là quy trình sàng lọc gồm 5 bước nhằm phát hiện sớm người có nguy cơ mắc rối loạn tâm thần ngay tại cộng đồng.

Việc sàng lọc có thể được thực hiện trong các đợt khám sức khỏe định kỳ, khám tuyển, khám sức khỏe đầu năm học, khám bệnh nghề nghiệp hoặc trong quá trình khám, chữa bệnh.

Quy trình gồm: hỏi bộ câu hỏi sàng lọc ban đầu; phân loại nguy cơ; thực hiện các trắc nghiệm tâm lý phù hợp; đánh giá lại mức độ nguy cơ và lựa chọn biện pháp can thiệp tương ứng.

Đối với những trường hợp có dấu hiệu cấp cứu như xuất hiện ý nghĩ tự sát hoặc có biểu hiện kích động, cán bộ y tế phải ưu tiên bảo đảm an toàn và chuyển người bệnh đến cơ sở chuyên khoa tâm thần ngay, không chờ hoàn tất quy trình sàng lọc.

Những người được xác định thuộc nhóm nguy cơ cao sẽ được tư vấn thay đổi hành vi, hỗ trợ tâm lý, lập hồ sơ theo dõi và chuyển đến cơ sở khám, chữa bệnh để đánh giá chuyên sâu. Trong khi đó, nhóm nguy cơ thấp sẽ tiếp tục được truyền thông, giáo dục sức khỏe, theo dõi và quản lý tại cộng đồng.

Tăng cường chăm sóc toàn diện tại cộng đồng

Theo hướng dẫn, trạm y tế xã, phường giữ vai trò nòng cốt trong quản lý người có nguy cơ và người mắc rối loạn tâm thần. Các cơ sở y tế sẽ lập hồ sơ quản lý, theo dõi quá trình điều trị, phát hiện sớm dấu hiệu tái phát và phối hợp với gia đình, nhà trường, cơ quan, tổ chức nơi người bệnh sinh sống, học tập hoặc làm việc để hỗ trợ toàn diện.

Bộ Y tế cũng xây dựng mô hình hỗ trợ tâm lý theo bốn mức, từ tư vấn, giáo dục sức khỏe tâm thần cho người bệnh ổn định đến hỗ trợ chuyên sâu và chuyển tuyến đối với các trường hợp có dấu hiệu diễn biến nặng hoặc nguy cơ tự gây hại, gây nguy hiểm cho người khác.

Không chỉ dừng ở điều trị y tế, hướng dẫn lần này còn nhấn mạnh việc tăng cường các hoạt động hỗ trợ xã hội, tạo điều kiện để người mắc rối loạn tâm thần được học tập, lao động, tham gia các hoạt động cộng đồng, đồng thời giảm kỳ thị và phân biệt đối xử.

Theo Bộ Y tế, xây dựng mạng lưới chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng, với sự tham gia của ngành y tế, gia đình, nhà trường và chính quyền địa phương, là giải pháp quan trọng giúp người bệnh được điều trị liên tục, nâng cao chất lượng cuộc sống và từng bước hòa nhập xã hội.