Trong bối cảnh ngành y tế đang đẩy mạnh phát huy giá trị y học dân tộc, những chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã mở ra một hướng tiếp cận mới đối với y học cổ truyền (YHCT) Việt Nam – không chỉ dừng lại ở khám chữa bệnh mà còn trở thành động lực phát triển dược liệu, tri thức bản địa, du lịch chữa lành và sức mạnh mềm quốc gia.
Đây cũng là thời điểm để thuốc Nam, văn hóa dưỡng sinh và các giá trị chữa lành của người Việt được nhìn nhận như một phần quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững của đất nước.
Tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra yêu cầu phát triển YHCT theo hướng thực chất, tránh hình thức, tránh phong trào; đồng thời gắn bảo tồn với phát triển, gắn chuyên môn với đời sống, kết hợp chăm sóc sức khỏe với kinh tế dược liệu, du lịch sức khỏe và xây dựng sức mạnh mềm quốc gia.
Trong tầm nhìn phát triển mới, YHCT Việt Nam cần được nhìn nhận như một hệ sinh thái rộng lớn, kết nối y tế, dược liệu, nông nghiệp, văn hóa, giáo dục, du lịch, khoa học công nghệ, kinh tế xanh và ngoại giao nhân văn. Đây không chỉ là lĩnh vực khám chữa bệnh, mà còn là không gian phát triển của sức khỏe cộng đồng, sinh kế nông thôn, công nghiệp dược liệu, du lịch chữa lành và bảo tồn di sản dân tộc.
Nền tảng đầu tiên của hệ sinh thái đó chính là dược liệu
Dược liệu không đơn thuần là nguyên liệu làm thuốc mà còn là tài sản sinh học quốc gia. Việt Nam có điều kiện tự nhiên phong phú, khí hậu nhiệt đới đa dạng, nhiều vùng sinh thái khác nhau cùng nguồn cây thuốc quý và kho tàng tri thức dân gian rất lớn.
Tuy nhiên, tiềm năng dược liệu hiện vẫn chưa được khai thác tương xứng. Nhiều cây thuốc quý chủ yếu vẫn được bán dưới dạng thô với giá trị kinh tế thấp; vùng trồng chưa được chuẩn hóa; nguồn gen có nguy cơ mai một; trong khi cộng đồng nắm giữ tri thức bản địa chưa được hưởng lợi đầy đủ. Bên cạnh đó, tình trạng dược liệu không rõ nguồn gốc, pha trộn hoặc kém chất lượng vẫn còn tồn tại, trái ngược với xu hướng ngày càng gia tăng của thị trường đối với các sản phẩm thảo dược, chăm sóc sức khỏe và làm đẹp từ thiên nhiên.
Vì vậy, trong chiến lược phát triển YHCT, dược liệu cần được đặt ở vị trí trung tâm. Cần xây dựng bản đồ dược liệu quốc gia, danh mục dược liệu ưu tiên, vùng trồng đạt chuẩn, trung tâm giống, cơ chế bảo tồn nguồn gen, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và thương hiệu quốc gia cho dược liệu Việt Nam.
Quan trọng hơn, cần chuyển từ tư duy “trồng cây thuốc” sang “xây dựng chuỗi giá trị dược liệu”. Một cây thuốc không chỉ có giá trị khi bán dưới dạng nguyên liệu khô mà còn có thể trở thành trà thảo dược, cao dược liệu, mỹ phẩm thiên nhiên, thực phẩm chăm sóc sức khỏe, nguyên liệu nghiên cứu hay sản phẩm du lịch.
Khi đó, nông dân không chỉ là người trồng cây mà là người tham gia vào nền kinh tế sức khỏe. Đồng bào dân tộc không chỉ là người lưu giữ tri thức mà còn là chủ thể của quá trình phát triển. Các vùng núi cũng không chỉ là nơi cung cấp nguyên liệu mà có thể trở thành điểm đến dược liệu và chữa lành.
Nền tảng thứ hai là tri thức bản địa và bài thuốc gia truyền
Y học truyền thống không chỉ tồn tại trong sách vở mà còn hiện diện trong ký ức của các lương y, kinh nghiệm dân gian, những dòng họ làm thuốc và nếp sống dưỡng sinh của người Việt. Đây là tài sản tri thức quý giá nhưng rất dễ mai một nếu không được bảo tồn đúng cách.
Hiện nay, nhiều bài thuốc có nguy cơ thất truyền; nhiều kinh nghiệm chữa bệnh chưa thể đi vào hệ thống chính thống do thiếu cơ chế bảo hộ, thẩm định và chia sẻ lợi ích phù hợp. Đặc biệt, khi các lương y cao tuổi qua đời, nhiều “thư viện sống” của dân tộc cũng mất theo.
Do đó, cần sớm xây dựng cơ chế quốc gia về bảo hộ bài thuốc gia truyền, tri thức bản địa và di sản chữa bệnh; vừa bảo vệ bí quyết nghề nghiệp, vừa tạo điều kiện để các giá trị YHCT được nghiên cứu, phát huy và phục vụ cộng đồng.
Nền tảng thứ ba là du lịch sức khỏe và chữa lành dựa trên YHCT
Hiện nay, thế giới đang phát triển mạnh xu hướng du lịch wellness, chăm sóc thân - tâm - trí và chữa lành tự nhiên. Nhiều quốc gia đã biến y học truyền thống thành thương hiệu quốc gia như Ayurveda và Yoga của Ấn Độ, Onsen của Nhật Bản hay massage trị liệu của Thái Lan.
Việt Nam cũng có nhiều lợi thế để phát triển du lịch sức khỏe với thuốc Nam, dược liệu, dưỡng sinh, châm cứu, ẩm thực lành mạnh cùng hệ sinh thái núi, rừng, biển, suối khoáng và bản sắc văn hóa của 54 dân tộc.
Tuy nhiên, lĩnh vực này không thể phát triển tự phát. Việc nhiều dịch vụ gắn mác “chữa lành”, “thải độc”, “trị liệu” quảng cáo quá mức, thiếu tiêu chuẩn và kiểm soát có thể ảnh hưởng đến sức khỏe người dân cũng như uy tín quốc gia.
Vì vậy, cần sớm xây dựng bộ tiêu chuẩn quốc gia cho du lịch sức khỏe dựa trên YHCT; quy định rõ về nhân lực, quy trình, dược liệu, mức độ can thiệp, tiêu chuẩn an toàn và cơ chế phối hợp với y học hiện đại.
Nếu được đầu tư bài bản, Việt Nam hoàn toàn có thể hình thành các làng dược liệu, trung tâm dưỡng sinh, spa thảo dược, tuyến du lịch theo dấu danh y hay các mô hình nghỉ dưỡng chữa lành mang bản sắc riêng.
Khi đó, du khách đến Việt Nam không chỉ để tham quan cảnh đẹp mà còn có thể trải nghiệm trà thảo dược, ngâm chân thuốc Nam, dưỡng sinh, ẩm thực lành mạnh và tìm hiểu triết lý sống thuận tự nhiên của người Việt.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần sự phối hợp liên ngành giữa y tế, văn hóa, du lịch, nông nghiệp, khoa học công nghệ, doanh nghiệp và cộng đồng. YHCT cần vượt ra khỏi phạm vi khám chữa bệnh để trở thành ngành công nghiệp sức khỏe mang bản sắc Việt; dược liệu trở thành kinh tế sinh học; tri thức bản địa được bảo hộ; còn du lịch chữa lành phát triển thành thương hiệu quốc gia có tiêu chuẩn.
Đến năm 2030, Việt Nam cần đặt nền móng cho hệ sinh thái này thông qua việc hoàn thiện thể chế đặc thù, xây dựng cơ sở dữ liệu, phát triển vùng dược liệu chuẩn, tiêu chuẩn dịch vụ, cơ chế bảo hộ tri thức và thương hiệu quốc gia về YHCT.
Xa hơn, đến năm 2045, YHCT Việt Nam cần có vị thế xứng đáng hơn: trở thành trụ cột chăm sóc sức khỏe cộng đồng, ngành kinh tế xanh dựa trên dược liệu, nền tảng của du lịch sức khỏe và một phần sức mạnh mềm quốc gia.
Một quốc gia mạnh không chỉ là quốc gia có công nghệ hiện đại hay nền công nghiệp phát triển, mà còn là quốc gia biết chăm sóc con người từ gốc rễ; biết bảo vệ sức khỏe nhân dân; biết gìn giữ tri thức của cha ông và biến cây cỏ, văn hóa cùng tinh thần nhân ái thành nguồn lực phát triển.
Đưa YHCT trở về với cộng đồng là bước khởi đầu. Xa hơn, biến YHCT thành sức mạnh mềm quốc gia là tầm nhìn chiến lược mà Việt Nam hoàn toàn có thể thực hiện nếu có thể chế phù hợp, chiến lược dài hạn và niềm tin vào giá trị của chính mình.
TS. Lương y Phùng Tuấn Giang
Chủ tịch – Viện Nghiên cứu Phát triển Y Dược Cổ truyền Việt Nam
Trưởng ban Chuyên môn – Hội Giáo dục Chăm sóc Sức khỏe Cộng đồng Việt Nam
Chủ nhiệm Nhà thuốc Thọ Xuân Đường – Kỷ lục Guinness nhà thuốc đông y gia truyền nhiều đời nhất Việt Nam
Bình luận
Đăng nhập hoặc Tạo tài khoản để tham gia bình luận
Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu