Sửa Luật An toàn thực phẩm: Siết trách nhiệm để bảo vệ người tiêu dùng

Sau hơn 16 năm triển khai, Luật An toàn thực phẩm (ATTP) đã góp phần hình thành hành lang pháp lý cho công tác quản lý chất lượng thực phẩm. Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh của thị trường, sự bùng nổ của thương mại điện tử và các loại hình thực phẩm mới, nhiều quy định của Luật hiện hành đã không còn đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Thực trạng thực phẩm giả, thực phẩm kém chất lượng, quảng cáo sai sự thật và các vụ ngộ độc thực phẩm xảy ra trong thời gian qua cho thấy những khoảng trống trong cơ chế quản lý cần sớm được khắc phục. Chính vì vậy, việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm được xác định là yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, bảo đảm an toàn thực phẩm và bảo vệ sức khỏe người dân.

Nhiều bất cập sau 16 năm thực thi

Được ban hành năm 2010, Luật An toàn thực phẩm là văn bản pháp lý nền tảng điều chỉnh toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh và lưu thông thực phẩm. Tuy nhiên, quá trình thực hiện cho thấy mô hình quản lý phân tán theo từng lĩnh vực đã bộc lộ nhiều hạn chế.

Theo quy định hiện hành, công tác quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm được phân công cho nhiều bộ, ngành cùng thực hiện. Mặc dù cách phân công này nhằm phát huy tính chuyên môn, song trên thực tế lại phát sinh tình trạng chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ, thiếu đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt khi xảy ra các vụ việc mất an toàn thực phẩm.

Không ít vụ ngộ độc thực phẩm tập thể, thực phẩm chứa chất cấm, thực phẩm bảo vệ sức khỏe vi phạm quy định hoặc hàng hóa không rõ nguồn gốc kéo dài quá trình xử lý do việc xác định trách nhiệm quản lý còn thiếu thống nhất.

Đối với doanh nghiệp, việc thực hiện thủ tục hành chính cũng gặp nhiều khó khăn khi cùng một sản phẩm nhưng phải xác định cơ quan quản lý theo từng nhóm hàng. Trong khi đó, người tiêu dùng nhiều khi không biết cơ quan nào có thẩm quyền tiếp nhận, giải quyết khi phát hiện sản phẩm vi phạm.

Bên cạnh bất cập về mô hình quản lý, nhiều quy định của Luật hiện hành cũng chưa theo kịp sự phát triển của thị trường.

Một trong những hạn chế lớn là chưa áp dụng phương thức quản lý dựa trên đánh giá nguy cơ đối với từng nhóm sản phẩm. Việc áp dụng chung một cơ chế quản lý khiến nguồn lực của cơ quan chức năng bị dàn trải, trong khi các nhóm thực phẩm có nguy cơ cao lại chưa được giám sát tương xứng.

Thực tế cho thấy nhiều sản phẩm như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm bổ sung, sữa công thức dành cho trẻ nhỏ hay sản phẩm kinh doanh qua nền tảng thương mại điện tử vẫn tồn tại nhiều nguy cơ về chất lượng nhưng công tác hậu kiểm còn hạn chế.

Đáng chú ý, tình trạng quảng cáo thực phẩm sai sự thật với sự tham gia của người nổi tiếng, người có ảnh hưởng trên mạng xã hội hoặc sử dụng hình ảnh nhân viên y tế để tạo niềm tin cho người tiêu dùng diễn ra ngày càng phổ biến, gây khó khăn cho công tác quản lý và tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với sức khỏe cộng đồng.

Theo Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan, sau 16 năm thực thi, nhiều quy định của Luật An toàn thực phẩm đã không còn phù hợp với thực tiễn, nhất là trong quản lý thực phẩm chức năng và thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Một số quy định còn thiếu khái niệm, tiêu chí và hướng dẫn cụ thể, dẫn đến khó khăn trong thẩm định, cấp phép và kiểm soát sản phẩm lưu hành trên thị trường.

Bộ trưởng cũng cho rằng chế tài xử phạt hiện hành chưa đủ sức răn đe. Mức xử phạt đối với nhiều hành vi vi phạm còn thấp so với lợi nhuận thu được, trong khi tình trạng quảng cáo sai sự thật, kinh doanh thực phẩm không bảo đảm chất lượng, đặc biệt trên môi trường mạng, vẫn diễn biến phức tạp, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải sửa đổi Luật để tăng cường hiệu lực quản lý và bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

Đổi mới tư duy quản lý theo hướng kiểm soát rủi ro

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn thi hành Luật, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) được xây dựng theo hướng đổi mới toàn diện phương thức quản lý, lấy kiểm soát rủi ro làm nền tảng và tăng cường trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường.

Một trong những nội dung quan trọng nhất là đề xuất thống nhất đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm.

Theo dự thảo, Bộ Y tế sẽ là cơ quan chịu trách nhiệm thống nhất quản lý nhà nước trong lĩnh vực an toàn thực phẩm. Việc tập trung đầu mối được kỳ vọng sẽ khắc phục tình trạng phân tán, chồng chéo trong quản lý, đồng thời nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan chức năng khi xử lý các vụ việc liên quan đến thực phẩm không bảo đảm an toàn.

Các bộ, ngành khác vẫn thực hiện chức năng quản lý theo lĩnh vực chuyên môn nhưng bảo đảm phối hợp đồng bộ trong toàn bộ chuỗi sản xuất, chế biến, lưu thông và tiêu dùng thực phẩm.

Cùng với đó, dự thảo Luật chuyển mạnh sang phương thức quản lý theo mức độ nguy cơ của sản phẩm.

Theo hướng tiếp cận này, các nhóm thực phẩm có nguy cơ cao như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sản phẩm dinh dưỡng dành cho trẻ nhỏ, thực phẩm chức năng sẽ phải thực hiện đăng ký lưu hành, đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt về chất lượng, điều kiện sản xuất và quảng cáo.

Đối với các nhóm thực phẩm có mức độ rủi ro thấp, cơ chế tự công bố tiếp tục được duy trì nhằm giảm thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm cơ chế giám sát sau công bố.

Siết trách nhiệm từ công bố sản phẩm đến quảng cáo

Một điểm mới đáng chú ý của dự thảo Luật là xác định rõ trách nhiệm pháp lý của tổ chức, cá nhân đứng tên công bố hoặc đăng ký lưu hành sản phẩm.

Theo đó, chủ thể công bố sản phẩm sẽ phải chịu trách nhiệm xuyên suốt đối với chất lượng sản phẩm từ quá trình sản xuất, lưu thông cho đến khi đến tay người tiêu dùng. Quy định này nhằm khắc phục tình trạng đứng tên công bố thay, mượn pháp nhân hoặc né tránh trách nhiệm khi xảy ra vi phạm.

Song song với đó, hoạt động quảng cáo thực phẩm trên môi trường số cũng được siết chặt hơn.

Dự thảo quy định các tổ chức, cá nhân quảng bá sản phẩm phải công khai mối quan hệ tài trợ; nghiêm cấm việc sử dụng hình ảnh, danh nghĩa của bác sĩ, nhân viên y tế hoặc cơ sở y tế để quảng cáo thực phẩm trái quy định.

Đối với người có ảnh hưởng trên mạng xã hội (KOLs, influencer), nếu quảng cáo sai sự thật hoặc tiếp tay cho việc đưa sản phẩm vi phạm ra thị trường cũng sẽ phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật.

Các sàn thương mại điện tử cũng được yêu cầu tăng cường kiểm soát thông tin sản phẩm, phối hợp xử lý và gỡ bỏ hàng hóa vi phạm nhằm hạn chế tình trạng kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc trên môi trường mạng.

Tăng hậu kiểm, nâng chế tài xử lý vi phạm

Dự thảo Luật cũng dành nhiều nội dung để hoàn thiện cơ chế hậu kiểm theo hướng chặt chẽ và thực chất hơn.

Các sản phẩm lưu thông trên thị trường sẽ được kiểm soát thông qua hệ thống truy xuất nguồn gốc, đánh giá nguy cơ và giám sát thường xuyên. Khi phát hiện vi phạm, cơ quan quản lý có thể áp dụng đồng thời các biện pháp thu hồi sản phẩm, đình chỉ lưu hành, công khai thông tin vi phạm và xử lý trách nhiệm của tổ chức, cá nhân liên quan.

Đáng chú ý, mức xử phạt hành chính đối với tổ chức vi phạm được đề xuất nâng lên tối đa 400 triệu đồng, đồng thời bổ sung các biện pháp xử lý bổ sung như đình chỉ hoạt động, cấm tham gia lĩnh vực an toàn thực phẩm trong thời hạn nhất định đối với trường hợp vi phạm nghiêm trọng.

Theo cơ quan soạn thảo, việc tăng cường hậu kiểm và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường sẽ góp phần xây dựng môi trường sản xuất, kinh doanh thực phẩm minh bạch hơn, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để bảo vệ tốt hơn quyền lợi và sức khỏe của người tiêu dùng.

Dự kiến, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) sẽ được trình Quốc hội xem xét trong thời gian tới. Nếu được thông qua, đây sẽ là bước hoàn thiện quan trọng về thể chế, đáp ứng yêu cầu quản lý an toàn thực phẩm trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế sâu rộng và sự phát triển nhanh của các phương thức kinh doanh mới, góp phần bảo đảm an ninh thực phẩm và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cộng đồng.