Khoa học dinh dưỡng: Chìa khóa bảo vệ sức khỏe người Việt

Ăn đúng “đường”: đa dạng và cân bằng

Ngày nay, nhiều người trẻ tìm đến các “mẹo” giảm cân trên mạng, tin rằng tinh bột hay đường là “thủ phạm” khiến tăng cân. Họ kiêng khem đến mức cực đoan, “tẩy chay” bột đường và sống với chế độ ăn đơn điệu. Hệ quả là cơ thể thiếu chất, suy giảm sức đề kháng, rối loạn chuyển hóa, thậm chí trầm cảm.

“Dinh dưỡng là một hệ thống phức tạp, không thể quy lỗi cho một nhóm chất nào. Thừa cân, béo phì hay bệnh tật là kết quả của lối sống thiếu cân đối tổng thể – ăn uống sai, ít vận động, căng thẳng kéo dài. Nếu chỉ tập trung vào việc ‘kiêng’, chúng ta đang đi sai đường”, PGS.TS. Nguyễn Quang Dũng nhấn mạnh.

Một chế độ ăn lành mạnh không loại trừ, mà kết hợp hài hòa các nhóm thực phẩm. Theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi người nên ăn ít nhất 400g rau củ và trái cây mỗi ngày, ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt, protein nạc, chất béo không bão hòa, đồng thời giới hạn đường tự do dưới 10% tổng năng lượng hằng ngày.

Đường, đặc biệt là glucose, là “nhiên liệu vàng” cho não bộ và cơ bắp. Não người tiêu thụ đến 20% năng lượng từ glucose để duy trì sự tập trung và trí nhớ. Thiếu đường, con người dễ mệt mỏi, chóng mặt, giảm khả năng tư duy. Vấn đề không phải là “có đường hay không”, mà là lượng và nguồn đường đến từ đâu.

Theo Báo cáo An ninh Lương thực và Dinh dưỡng ASEAN 2021, lượng đường trung bình người Việt tiêu thụ chỉ chiếm 3,6% tổng năng lượng – thấp hơn nhiều so với mức khuyến nghị. Trong khi đó, khảo sát của Nielsen (2020) cho thấy, lượng đường trong nước giải khát phổ biến chỉ 5–11g/100ml, thấp hơn nhiều so với bánh kẹo hay trà sữa. Do đó, việc hiểu rõ nguồn và lượng đường nạp vào quan trọng hơn là “cấm cửa” mọi loại đồ ngọt.

Bài học từ Nhật Bản: giáo dục dinh dưỡng từ sớm

Nhật Bản – quốc gia G7 có tỷ lệ béo phì thấp nhất thế giới (chỉ 4,9%) – là minh chứng sống động cho hiệu quả của chính sách giáo dục và dinh dưỡng toàn diện. Từ năm 2005, nước này ban hành Luật Shokuiku (Giáo dục Dinh dưỡng và Thực phẩm), giúp trẻ em được học cách chọn thực phẩm, cân bằng khẩu phần, trân trọng bữa ăn và lao động.

Khi trưởng thành, người dân Nhật tiếp tục được chăm sóc sức khỏe chủ động qua Luật Metabo (2008), yêu cầu kiểm tra vòng eo và BMI định kỳ cho người 40–74 tuổi. Những người vượt ngưỡng sẽ được tư vấn dinh dưỡng, tập luyện. Nhờ đó, Nhật Bản không cần đánh thuế đồ uống có đường mà vẫn duy trì được tỷ lệ béo phì thấp, tuổi thọ trung bình cao nhất thế giới – 84,5 năm.

Đáng chú ý, họ còn khuyến khích hạn chế sử dụng thiết bị điện tử, dành thời gian vận động và nghỉ ngơi hợp lý. Chính sự điều độ trong ăn uống và lối sống giúp người Nhật khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần.

Tại Việt Nam, người dân dành trung bình 4–6 giờ mỗi ngày cho điện thoại, máy tính. Giới trẻ thậm chí còn nhiều hơn. Sự thiếu vận động khiến năng lượng tiêu hao ít, mỡ thừa tích tụ, nguy cơ béo phì, tim mạch, tiểu đường gia tăng. Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), Việt Nam nằm trong nhóm 10 quốc gia ít vận động nhất thế giới; chưa đến 20% trẻ em đáp ứng khuyến nghị của WHO về hoạt động thể chất tối thiểu.

“Chúng ta đang mắc kẹt trong vòng lặp nguy hiểm: ít vận động – ngủ kém – ăn nhanh – lại càng ít vận động hơn”, bác sĩ Dũng phân tích. Vì vậy, để khỏe mạnh, người Việt cần song hành dinh dưỡng khoa học với thói quen vận động đều đặn.

Dinh dưỡng và vận động – hai mặt của sức khỏe toàn diện

Theo Nghị quyết 72-NQ/TW do Tổng Bí thư Tô Lâm ký ngày 9/9/2025, chiến lược chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân coi “dinh dưỡng suốt vòng đời” là chìa khóa phát triển con người và quốc gia. Văn kiện này cho thấy tư duy mới: sức khỏe không chỉ là trách nhiệm cá nhân mà là nền tảng của năng lực dân tộc.

Để hiện thực hóa điều đó, mỗi người cần bắt đầu từ những việc nhỏ: ăn đa dạng, vừa đủ; vận động ít nhất 30 phút mỗi ngày; ngủ đúng giờ; hạn chế đồ ăn nhanh và thời gian dùng thiết bị điện tử. “Dinh dưỡng đúng đường” là khi con người hiểu, lựa chọn và hành động đúng – không chạy theo trào lưu cực đoan, không sợ hãi thực phẩm, mà biết cách sống hài hòa với cơ thể mình.

Một cơ thể khỏe mạnh và tinh thần minh mẫn không phải là món quà trời ban, mà là kết quả của nhận thức đúng và hành động bền bỉ mỗi ngày. Khi hiểu và thực hành “dinh dưỡng đúng đường” – tức là ăn đúng, vận động đúng và sống điều độ – mỗi người đang góp phần xây dựng một cộng đồng Việt Nam khỏe mạnh, năng động và hạnh phúc hơn.